-
นิทานที่ 4 เรื่องห้ามไม่ไห้เจ้าไปเมืองสุพรรน
Tale 4: The Prohibition Against Princes Going to Suphanburi
-
นิทานที่ 4 เรื่องห้ามไม่ไห้เจ้าไปเมืองสุพรรน
Tale 4: The Prohibition Against Princes Going to Suphanburi
-
มีคติโบรานถือกันมาแต่ก่อนว่าห้ามมิไห้เจ้านายสเด็ดไปเมืองสุพรรนบุรี จะห้ามมาแต่เมื่อได ห้ามเพราะเหตุได ถ้าเจ้านายขืนสเด็ดไปจะเปนหย่างไร สืบสวนก็ไม่ได้ความเปนหลักถาน เปนแต่อ้างกันต่าง ๆ ว่าเพราะเทพารักส์หลักเมืองสุพรรนไม่ชอบเจ้า เกรงจะทำอันตรายบ้าง ว่ามีอะไรเปนอัปมงคลหยู่ที่เมืองสุพรรนเคยทำไห้เจ้านายที่สเด็ดไปเสียพระจริตบ้าง แต่เมื่อมีคติโบรานห้ามหยู่หย่างนั้น เจ้านายก็ไม่สเด็ดไปเมืองสุพรรน เพราะไม่อยากฝ่าฝืนคติโบราน หรือไม่กล้าทูนลาด้วยเกรงพระเจ้าหยู่หัวจะไม่พระราชทานอนุญาตไห้ไป หย่างไรก็ตามไม่ปรากตว่าเจ้านายพระองค์ไหนได้เคยสเด็ดไปเมืองสุพรรน จนมาตกเปนหน้าที่ของฉันที่จะเปนผู้เพิกถอนคตินั้น ดูก็ประหลาดหยู่
There had long been an old tradition that princes were forbidden to travel to Suphanburi. When the prohibition began, or for what reason, and what would happen if a prince insisted on going, could not be established with any certainty. People merely offered various explanations: some said that the guardian deity of the city pillar of Suphanburi disliked princes and feared that he would harm them; others said that there was something in Suphanburi of an inauspicious nature that had in the past caused princes who visited there to lose their sanity. But since there was such an old prohibition, princes did not travel to Suphanburi, either because they did not wish to violate the old tradition or because they did not dare to ask, fearing that the King would not grant permission. In any case, no prince was known ever to have visited Suphanburi, until it fell to me to be the one who abolished that tradition. It was rather remarkable.
-
เมื่อ พ.ส. 2435 พระบาทสมเด็ดพระจุลจอมเกล้าเจ้าหยู่หัวทรงพระกรุนาโปรดไห้ฉันเปนเสนาบดีกะซวงมหาดไทย ไนปีนี้ฉันออกไปตรวจหัวเมืองต่าง ๆ ทางฝ่ายเหนือตั้งแต่กรุงสรีอยุธยาขึ้นไปถึงเมืองพิสนุโลก สวรรคโลก สุโขทัย เมืองตาก แล้วกลับมาทางเมืองกำแพงเพชร มาประจบทางขาขึ้นที่เมืองนครสวรรค แล้วล่องลงมาถึงเมืองอ่างทอง หยุดพักหยู่ 2 วัน สั่งเจ้าเมืองกรมการไห้หาม้าพาหนะกับคนหาบหามสิ่งของเพื่อจะเดินทางบกไปเมืองสุพรรนบุรี เวลานั้น พระยาอินทรวิชิต (เถียร) เปนผู้ว่าราชการจังหวัดอ่างทอง แกได้รับราชการไนกรมมหาดเล็กแต่ไนรัชกาลที่ 4 เคยอุ้มฉันมาเมื่อยังเปนเด็ก จึงคุ้นกันสนิธกว่าขุนนางที่เปนชาวหัวเมือง แต่สังเกตดู แกไม่เต็มไจจะไห้ฉันไปเมืองสุพรรน บอกว่า หนทางไกล ไม่มีที่จะพักแรม และท้องทุ่งที่จะเดินทางไปก็ยังเปนน้ำเปนโคลน ถ้าฉันไป เกรงจะลำบากนัก ฉันตอบว่า เมื่อขึ้นไปเมืองเหนือ ได้เคยเดินบกทางไกล ๆ มาหลายแห่งแล้ว เห็นพอจะทนได้ ไม่เปนไรดอก ทั้งได้สั่งไห้เรือไปคอยรับหยู่ที่เมืองสุพรรน พวกเมืองสุพรรนรู้กันหยู่หมดว่า ฉันจะไป ถ้าไม่ไป ก็อายเขา แกได้ฟังตอบก็ไม่ว่ากะไรต่อไป แต่แกไม่นิ่ง ออกจากฉัน แกไปหาพระยาวรพุทธิโพคัยซึ่งเปนผู้ไหย่ไนราชการที่กับฉัน ไปถามว่า "นี่ไนกรมท่านไม่ซงซาบหรือว่า เขาห้ามไม่ไห้เจ้านายสเด็ดไปเมืองสุพรรน ทำไมเจ้าคุนไม่ทูนห้ามปราม" พระยาวรพุทธิฯ ก็เห็นจะออกตกไจ มาบอกฉันตามคำที่พระยาอ่างทองว่า ฉันสั่งพระยาวรพุทธิฯ ไห้กลับไปถามพระยาอ่างทองว่า ห้ามเพราะเหตุได แกรู้หรือไม่ พระยาอ่างทองบอกมาว่า "เขาว่า เทพารักส์หลักเมืองสุพรรนไม่ชอบเจ้านาย ถ้าสเด็ดไป มักทำไห้เกิดภัยอันตราย" ฉันได้ฟังก็เข้าไจไนขนะนั้นว่า เหตุที่พระยาอ่างทองไม่อยากไห้ฉันไปเมืองสุพรรน คงเปนเพราะแกมีความภักดีต่อพระราชวงส์ เกรงว่า จะเกิดภัยอันตรายแก่ฉัน จึงห้ามปราม ถ้าเปนเจ้านายพระองค์อื่น ก็เห็นจะคิดอุบายบอกปัดไม่จัดพาหนะถวาย แต่ตัวฉันเผอิญเปนทั้งเจ้าและเปนนายของแกไนตำแหน่งราชการ ไม่กล้าบอกปัด จึงพยายามห้ามหย่างนั้น ฉันสั่งพระยาวรพุทธิฯ ไห้ไปชี้แจงแก่พระยาอ่างทองว่า ฉันเคยได้ยินมาแล้วว่า ไม่ไห้เจ้านายสเด็ดไปเมืองสุพรรน แต่ยังไม่รู้ว่า ห้ามเพราะเหตุได เมื่อได้คำอธิบายของพระยาอ่างทองว่า เพราะเทพารักส์หลักเมืองสุพรรนไม่ชอบเจ้านาย ฉันคิดว่า เทพารักส์มีริทธิ์เดชถึงสามารถจะไห้ร้ายดีแก่ผู้อื่นได้ จะต้องได้ส้างบารมีมาแต่ชาติปางก่อน ผลบุญจึงบันดาลไห้มาเปนเทพารักส์สักดิสิทธิถึงเพียงนั้น ก็การส้างบารมีนั้นจำต้องประกอบด้วยสีลธัมความดี ถ้าปราสจากสีลธัม ก็หาอาจจะเปนเทพารักส์สักดิสิทธิได้ไม่ เพราะฉะนั้น ฉันเห็นว่า เทพารักส์หลักเมืองสุพรรนคงหยู่ไนสีลธัม รู้ว่า ฉันไปเมืองสุพรรนเพื่อจะทำนุบำรุงบ้านเมืองไห้ราสดรหยู่เย็นเปนสุขยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน คงจะกลับยินดีอนุโมทนาด้วยเสียอีก ไม่เห็นว่า น่าวิตกหย่างไร พระยาอ่างทองจนถ้อยคำสำนวน ก็ไม่ขัดขวางต่อไป
In B.E. 2435 (1892), King Chulalongkorn graciously appointed me Minister of the Interior. That year, I went out to inspect various northern provinces, starting from Ayutthaya up to Phitsanulok, Sawankhalok, Sukhothai, and Tak. On my return, I passed through Kamphaeng Phet, joining my northbound route at Nakhon Sawan, and then floated downstream to Ang Thong. There I rested for two days, ordering the governor and provincial officials to provide horses for transport and porters to carry gear so we could travel overland to Suphan Buri. At that time, Phraya Inthrawichit (Thian) was the governor of Ang Thong. He had served in the Royal Pages Department back in the reign of Rama IV and had held me as a child, so we were on closer, more familiar terms than with other provincial nobles. I noticed, however, that he was reluctant to let me go to Suphan Buri. He claimed the distance was far, there were no places to stay overnight, and the fields we had to cross were still submerged in water and mud; if I went, he feared it would be exceedingly arduous. I replied that while going up north, I had walked long overland stretches in many places already and found I could bear it fine—it was no trouble. Furthermore, I had ordered boats to wait for me at Suphan Buri, and all the people there knew I was coming; it would be embarrassing if I failed to show. Hearing this response, he said nothing more to me. But he did not drop the matter. Leaving me, he went to Phraya Woraphutphokhai—a senior official accompanying me—and asked, "Does His Highness not know that royalty are forbidden from visiting Suphan Buri? Why haven't you advised him against it?" Phraya Woraphut, likely startled, came and relayed Phraya Ang Thong's words to me. I instructed Phraya Woraphut to go back and ask Phraya Ang Thong if he knew why it was forbidden. Phraya Ang Thong replied, "It is said the guardian spirit of Suphan Buri does not like royalty; if a prince visits, it usually causes harm and danger." Upon hearing this, I understood at once that the reason Phraya Ang Thong did not want me to go was out of loyalty to the royal family. Fearing danger might befall me, he tried to stop me. Had it been another prince, he might have devised an excuse to decline arranging transport; but as I happened to be both a prince and his administrative superior, he dared not refuse directly, and thus attempted to dissuade me that way. I told Phraya Woraphut to clarify to Phraya Ang Thong that I had indeed heard before that royalty were forbidden from visiting Suphan Buri, but had not known why. Now that I had Phraya Ang Thong's explanation—that the guardian spirit did not like royalty—I reasoned that for a guardian spirit to possess power capable of bringing good or ill upon others, it must have accumulated spiritual merit in past lives, the fruits of which brought it to become such a sacred guardian spirit. Such merit-building inevitably requires virtue and morality; without virtue, one cannot become a sacred guardian spirit. Therefore, I considered that the guardian spirit of Suphan Buri must abide in virtue. Knowing I was going to Suphan Buri to foster the realm's welfare so the people might live in even greater peace and happiness than before, the spirit would surely rejoice and give blessings instead. I saw no reason for concern. Phraya Ang Thong was left at a loss for words and raised no further objections.
-
ฉันออกจากเมืองอ่างทองแต่พอรุ่งเช้า ต้องลองเรือข้ามลำน้ำน้อยที่ตั้งเมืองวิเสสชัยชาญแต่ก่อน แล้วขี่ม้าต่อไป ท้องที่ไนระหว่างเมืองอ่างทองกับเมืองสุพรรนเปนทุ่งตลอดทาง เวลานั้นเปนต้นรึดูแล้ง บางแห่งแผ่นดินแห้งพอขี่ม้าควบได้ บางแห่งยังไม่แห้งสนิธ ได้แต่ขี่สบัดย่าง บางแห่งก็เปนน้ำเปนโคลน ต้องไห้ม้าเดินลุยน้ำไปแต่ที่เปนนา มีหมู่บ้านราสดรเปนระยะออกไป จนไกล้จะต่อแดนเมืองสุพรรน จึงเปนป่าพงที่ว่างหยู่ตอนหนึ่งเรียกว่า "ย่านสาวร้องไห้" ชื่อนี้เคยได้ยินเรียกหลายแห่ง หมายความเหมือนกันหมดว่า ที่ตอนนั้น เมื่อถึงรึดูแล้งแห้งผาก คนเดินทางหาน้ำกินไม่ได้ ฉันขี่ม้าไปตั้งแต่เช้าจนสาย ออกจะหิว เหลียวหาคนพวกหาบอาหารก็ตามไม่ทัน ถึงบ้านชาวนาแห่งหนึ่ง มีพวกชาวบ้านพากันออกมานั่งคอยรับและมีแก่ไจหาสำรับกับข้าวตั้งเรียงไว้ที่หน้าบ้านเตรียมเลี้ยงพวกฉันที่จะผ่านไป ฉันลงจากม้าไปปราสัยแล้วเปิดฝาชีสำรับดู เห็นเขาหุงข้าวแดงแต่เปนข้าวไหม่ไนปีนั้นมาเลี้ยงกับปลาแห้งปีไหม่นั้นเหมือนกัน นอกจากนั้น มีกับข้าวหย่างอื่นอีกสองสามสิ่งซึ่งไม่น่ากิน เห็นแต่ข้าวไหม่กับปลาแห้งก็อยากกินด้วยกำลังหิว เลยหยุดพักกินข้าวที่ชาวบ้านเลี้ยง อร่อยพิลึก ยังไม่ลืมจนบัดนี้ สังเกตดูชาวบ้านเห็นพวกเรากินเอร็ดอร่อยก็พากันยินดี ข้าวปลาบกพร่องก็เอามาเพิ่มเติมจนกินอิ่มกันหมด คงรู้สึกว่า หามาไม่เสียแรงเปล่า เมื่อกินอิ่มแล้ว ฉันวางเงินปลีกไห้เปนบำเหน็ดทุกสำรับ
I left Ang Thong just at daybreak, having to take a boat across the Noi River—the former site of Wiset Chai Chan—before riding onward on horseback. The terrain between Ang Thong and Suphan Buri was field all the way. It was then the beginning of the dry season: in some places the ground was dry enough to gallop the horses, in others it was not fully dry so we could only manage an ambling pace, and in some areas it was still water and mud, requiring the horses to wade through flooded paddy fields. Villages appeared at intervals until near the Suphan Buri border, where a stretch of empty wild tall grass was known as "Yan Sao Rong Hai" (The Maidens' Weeping Stretch). I had heard this name used in several places, all meaning the same thing: that in the dry season, the area dried up so completely that travelers could find no water to drink. Having ridden from early morning until late morning, I was getting quite hungry, and looking back, the porters carrying our food had not caught up. Arriving at a farmer's house, a group of villagers had come out to sit and wait for us, thoughtfully arranging sets of dishes in front of the house to feed our passing party. I dismounted, greeted them, and lifted the food covers to look. I saw they had cooked unpolished red rice—freshly harvested that year—served alongside dried fish from the same new season. Besides these, there were two or three other dishes that looked unappetizing; but seeing the new rice and dried fish, my hunger made me crave them, so I paused to partake of the villagers' meal. It was extraordinarily delicious, unforgettable to this day. I noticed the villagers were delighted to see us eating with such relish; as the rice and fish dwindled, they replenished them until everyone was full, surely feeling their efforts had not been in vain. Once satisfied, I left small change as a token of appreciation for every meal tray.
-
ตรงนี้จะเล่าถึงเรื่องชาวบ้านเลี้ยงคนเดินทางเลยไปอีกสักหน่อย เคยสังเกตมา ดูเหมือนชาวเมืองไทย ไม่เลือกว่า หยู่หัวเมืองไหน ๆ ถ้ามีแขกไปถึงบ้าน ชอบเลี้ยงอาหารด้วยความอารี มิได้ปราถนาจะเรียกค่าตอบแทนหย่างไร จะว่า เปนธัมดาของชนชาติไทย ก็เห็นจะได้ ฉันเคยได้ยินคนไปเที่ยวตามหัวเมือง แม้จนฝรั่ง มาเล่าและชมเช่นนั้นเปนปากเดียวกันหมด ฉันได้เคยเห็นเปนหย่างประหลาดครั้งหนึ่งเมื่อสมเด็ดพระพุทธเจ้าหลวงสเด็ด "ประพาสต้น" (คือ มิไห้ไครรู้จัก) เวลาเย็นวันหนึ่ง ซงเรือพายไปไนทุ่งทางคลองดำเนินสดวก ไปถึงบ้านชาวไร่แห่งหนึ่ง เจ้าของบ้านเปนผู้หยิง กำลังตั้งสำรับไว้จะกินอาหารเย็นกับลูกหลาน พอแลเห็นพระองค์ แกสำคันว่า เปนข้าราชการที่ตามสเด็ด เชินไห้เสวยอาหารที่แกตั้งไว้ สมเด็ดพระพุทธเจ้าหลวงซงเห็นสนุก ก็รับเชิน แล้วตรัดชวนพวกที่ตามสเด็ดเข้านั่งล้อมกินด้วยกัน แต่ไนขนะเมื่อกำลังเสวยหยู่นั้น ลูกชายเจ้าของบ้านซึ่งเปนผู้ปติบัติ มันนั่งแล ๆ หยู่สักครู่หนึ่ง ออกปากว่า "เหมือนนัก" แล้วว่า "แน่แล้ว" ลุกขึ้นนั่งคุกเข่ากราบไนทันที พวกเราถามว่า เหมือนอะไร มันบอกว่า "เหมือนรูปเจ้าชีวิตที่เขาตั้งไว้ตามเครื่องบูชา" เลยฮากันทั้งวง เจ้าของบ้านได้พระราชทานเงินตอบแทนกว่าค่าอาหารหลายเท่า เวลาตัวฉันเองไปตรวดราชการตามหัวเมือง ไปพักร้อนหรือพักแรมไกล้หมู่บ้านที่ไหน พวกชาวบ้านก็มักหาสำรับกับข้าวมาไห้โดยมิได้มีผู้ไดสั่งเสีย แม้ขบวนสเด็ดพระราชดำเนินก็ทำเช่นนั้น โดยประสงค์จะเลี้ยงพวกบริพาร พระเจ้าหยู่หัวโปรดพระราชทานเงินปลีกวางไว้สำรับตอบแทนเสมอเปนนิจ ฉันเองก็ทำเช่นนั้นเพื่อรักสาประเพนีที่ดีของไทยไว้มิไห้เกิดท้อถอย เพราะเห็นว่า ทำคุนไม่ได้รับความขอบไจ เปรียบเหมือนเลี้ยงพระไม่สวดยถาสัพพี แต่คนเดินทางที่เปนสาธุชนเขาก็ตอบแทนหย่างไรหย่างหนึ่งเหมือนกัน ยังมีอนุสนธิต่อจากการกินไปถึงที่พักนอนของคนเดินทาง ไนเมืองไทยนี้ดีอีกหย่างหนึ่งที่มีวัดหยู่ทั่วทุกหนแห่ง บันดาคนเดินทาง ถ้าไปโดยสุภาพ ก็เปนที่หวังไจได้ว่า จะอาสัยพักแรมที่วัดไหน พระสงค์ก็มีความอารีต้อนรับไห้พักที่วัดนั้นเหมือนกันหมดทุกแห่ง การเดินทางไนเมืองไทยจึงสดวกด้วยประการฉะนี้
At this point, I shall digress a bit further on the topic of villagers feeding travelers. I have long observed that Thai people, no matter which province they inhabit, love to extend hospitality to guests arriving at their homes by sharing food, expecting no payment in return. One could say this is second nature to the Thai people; I have heard travelers in the provinces—even foreigners—tell of this and offer unanimous praise. I once witnessed a remarkable instance during King Chulalongkorn's incognito journey, the "Praphat Ton" (where he traveled incognito). One evening, rowing his boat through the fields along Damnoen Saduak Canal, he reached the home of an orchard owner. The owner, a woman, was setting out a meal tray to eat dinner with her children and grandchildren. Seeing His Majesty, she assumed he was an official in the royal entourage and invited him to partake in the meal she had laid out. Finding it amusing, the King accepted the invitation and invited his followers to sit around and eat together. While they were eating, however, the owner's son, who was serving them, sat gazing for a moment before exclaiming, "So alike!" and then, "It's definite!" He immediately knelt and bowed. We asked what was so alike, and he said, "Like the portrait of the Sovereign set up on the altar!" which sent the whole circle into laughter. The homeowner was rewarded with money many times the value of the meal. When I myself traveled to inspect the provinces and rested or stayed overnight near any village, the locals would often bring tray upon tray of food without anyone instructing them to do so. They even did so for the royal procession, desiring to feed the attendants; the King always made it a rule to leave small change on the trays in return. I did the same to preserve this fine Thai custom from falling into disuse, lest people feel discouraged from doing good without receiving thanks—akin to feeding monks who then omit the blessing prayers. Righteous travelers, too, always repay the favor in one way or another. Following on from food, there is the matter of lodgings for travelers. Another fine thing about Siam is that temples are everywhere; any traveler who conducts themselves politely can rest assured that at whichever temple they seek shelter, the monks will hospitably welcome them to stay. Traveling in Siam is thus convenient in this regard.
-
พ้นทุ่งนาไนแขวงเมืองอ่างทอง ต้องฝ่าพงย่านสาวร้องไห้ไปสักชั่วนาลิกาหนึ่ง ก ออกท้องทุ่งไนแขวงเมืองสุพรรนบุรี เมื่อไกล้จะถึงชานเมือง แลเห็นต้นตาลเปนป่าไหย่คล้ายกับที่เมืองเพชรบุรี นึกขึ้นถึงนิทานที่ได้เคยฟังเขาเล่าเมื่อตามสเด็ดไปเมืองเพชรบุรีแต่ฉันยังเปนทหานมหาดเล็กซึ่งอ้างเปนมูลของภาสิตว่า “เมืองสุพรรนมีต้นตาลน้อยกว่าเมืองเพชรบุรีต้นเดียว” ดูก็ขันหยู่ นิทานนั้นว่ามีชายชาวสุพรรน 2 คนไปยังเมืองเพชรบุรี วันหนึ่งเพื่อนฝูงชาวเมืองเพชรหลายคนชวนไห้ไปกินเหล้าที่โรงสุรา พอกินเหล้าเมาตึงตัวเข้าด้วยกัน ก็คุยอวดอ้างกันไปต่าง ๆ ตามประสาขี้เมา คนที่เปนชาวเมืองเพชรคนหนึ่งอวดขึ้นว่าที่เมืองไหน ๆ ไม่มีต้นตาลมากเหมือนเมืองเพชรบุรี คนที่เปนชาวสุพรรนขัดคอว่าที่เมืองสุพรรนมีต้นตาลมากกว่าเมืองเพชรเปนไหน ๆ คนชาวเมืองเพชรออกเคืองว่าเมืองสุพรรนเล็กขี้ประติ๋ว เมืองอื่นที่ไหย่กว่าเมืองสุพรรนก็ไม่มีต้นตาลมากเท่าเมืองเพชรบุรี คนชาวเมืองสุพรรนขัดไจ ตอบว่าอะไร ๆ ที่เมืองสุพรรนมีดีกว่าเมืองเพชรถมไป ทำไมต้นตาลจะมีมากกว่าไม่ได้ เลยเถียงกันจนเกิดโทสะทั้งสองฝ่าย เกือบจะชกกันขึ้น คนชาวสุพรรนเห็นพวกเมืองเพชรมากกว่าก็รู้สึกตัว ยอมรับว่า “เอาเถอะ ต้นตาลเมืองสุพรรนมีน้อยกว่าเมืองเพชรต้นหนึ่ง” พวกชาวเมืองเพชรก็พอไจ เลยดีกันหย่างเดิม เขาเล่ามาดังนี้
Passing the paddy fields of the Ang Thong district, we had to push through the tall grass of the Yan Sao Rong Hai stretch for about an hour before emerging into the open fields of the Suphan Buri district. Approaching the outskirts of the town, I saw a grand forest of sugar palms similar to that in Phetchaburi. This brought to mind a tale I had heard told when accompanying the royal court to Phetchaburi back when I was a royal bodyguard—a tale cited as the origin of the saying, "Suphan Buri has but one fewer sugar palm than Phetchaburi." It was amusing enough: the tale goes that two men from Suphan Buri visited Phetchaburi. One day, several local Phetchaburi friends invited them to drink at a tavern. Once thoroughly tipsy together, they began boasting to one another as drunks do. One of the Phetchaburi locals boasted that no other place had as many sugar palms as Phetchaburi. A Suphan Buri man cut in, saying Suphan Buri had far more sugar palms than Phetchaburi. The Phetchaburi local grew annoyed, saying Suphan Buri was tiny and insignificant, and that even larger towns had nowhere near as many sugar palms as Phetchaburi. The Suphan Buri man, irritated, replied that plenty of things in Suphan Buri were better than in Phetchaburi, so why couldn't it have more sugar palms? The argument escalated in anger until they nearly came to blows. Realizing the Phetchaburi group outnumbered them, the Suphan Buri man caught himself and conceded, "Alright, then—Suphan Buri has one fewer sugar palm than Phetchaburi." The Phetchaburi locals were satisfied, and they made peace as before. So the story was told.
-
ทางจากเมืองอ่างทองไปเมืองสุพรรนเปนทางไกล และไนเวลานั้นยังไปลำบากสมดังพระยาอ่างทองว่า ขี่ม้าไปตั้งแต่เช้าจนเย็น ฉันเองรู้สึกเพลีย ถึงออกปากถามคนขี่ม้านำทางว่า เมื่อไรจะถึง หลายหน จนจวนพลบค่ำจึงไปถึงทำเนียบที่พักนะเมืองสุพรรนบุรี แต่พอถึงก็รู้เรื่องแปลกประหลาด ด้วยพวกกรมการเมืองที่คอยรับหยู่มีแต่พระชัยราชรักสา ปลัด เปนหัวหน้า หาเห็นตัวพระยาสุนทรสงคราม เจ้าเมือง ไม่ ฉันถามพระปลัดว่า พระยาสุพรรนเจ็บหรือ เขาบอกว่า เข้าไปกรุงเทพฯ ฉันแปลกไจ ถามต่อไปว่า ไปแต่เมื่อไร เขาบอกว่า ไปเมื่อสักสองสามวันนี้เอง ก็ยิ่งประหลาดไจว่า ตัวฉันเปนเสนาบดีไปตรวดราชการครั้งแรก ชอบที่เจ้าเมืองจะคอยรับเหมือนหย่างเมืองอื่น ๆ ที่ได้ไปแล้ว นี่หย่างไรพระยาสุพรรนจึงหลบหน้าไปเช่นนั้น ไนส่วนตัวพระยาสุพรรนคนนั้นเคยรู้จักกับฉันมาแต่ก่อน และมิได้มีเหตุที่จะรังเกียดกันหย่างไร นึกว่า น่าจะมีเหตุอะไรสักหย่างหนึ่งที่ทำไห้แกไม่หยู่สู้หน้าฉัน พอรุ่งขึ้นวันหลังก็รู้เหตุ ด้วยราสดรพากันมายื่นเรื่องราวกล่าวโทสพระยาสุพรรนหลายพวกว่า กดขี่ไห้เดือดร้อนด้วยประการต่าง ๆ แต่รวมความก็หยู่ไนว่า ลงเอาเงินแก่ราสดร ไม่ถึงเปนคดีอุกฉกัน เห็นเรื่องราวเหล่านั้นฉันก็เข้าไจว่า เหตุไดพระยาสุพรรนจึงไม่หยู่สู้หน้า คงเปนเพราะแกรู้ว่า จะถูกราสดรฟ้อง และรู้ตัวว่า คงจะต้องถูกเอาออกจากตำแหน่ง แต่เกรงว่า ฉันจะชำระโทสที่เมืองสุพรรนไห้ได้ความอัปยสอดสู จึงหลบเข้าไปกรุงเทพฯ เหมือนหย่างว่า "หนีไปตายเอาดาบหน้า" โดยจะชำระสะสางก็ไห้เปนไนกรุงเทพฯ หย่าไห้อับอายชาวเมืองสุพรรนเท่านั้นเอง แต่ฉันไปตรวดหัวเมืองครั้งนั้น ตั้งไจแต่จะไปหาความรู้ กับจะดูว่า มีคนดี ๆ หยู่ที่ไหนบ้าง มิได้ปราถนาจะไปเที่ยวค้นคว้าหาความผิดของเจ้าเมืองกรมการสมัยนั้น ไปตามเมืองอื่นก็มิได้ผลัดเปลี่ยนเจ้าเมืองกรมการ จนมาถึงเมืองสุพรรนอันเปนที่สุดทาง มามีเหตุเจ้าเมืองหลบหนี ก็มีความจำเปนจะต้องทำหย่างไรหย่างหนึ่งไห้เด็ดขาด มิฉะนั้น จะถูกดูหมิ่น ฉันจึงสั่งไห้ถือเปนยุติว่า พระยาสุพรรนไม่ได้เปนเจ้าเมืองต่อไปแล้ว ส่วนคดีที่ราสดรยื่นเรื่องราว ก็ไห้เปนแล้วกันไป ด้วยพระยาสุพรรนถูกเอาออกจากตำแหน่งนั้นแล้ว ฉันรับกับราสดรว่า จะหาเจ้าเมืองที่ดีส่งไป มิไห้เบียดเบียนไห้เดือดร้อน พวกที่ยื่นเรื่องราวก็พอไจ
The way from Ang Thong to Suphan Buri was long and, at that time, arduous, just as Phraya Ang Thong had said. Riding from morning till evening, I felt exhausted myself—so much so that I asked the guide on horseback when we would arrive several times. It was nearly dusk when we finally reached the guest pavilion in Suphan Buri. Yet upon arrival, I learned a strange thing: among the town officials waiting to receive us, Phra Chairatraksha, the deputy governor, acted as leader, while Phraya Sunthonsongkhram, the governor, was nowhere to be seen. I asked the deputy governor if the governor of Suphan Buri was ill; he replied that he had gone to Bangkok. I was surprised and asked further when he had left; he said just two or three days ago. This struck me as even stranger—as a Minister inspecting official affairs for the first time, it was expected that the governor should wait to receive me, just as in the other towns I had visited. Why had the governor of Suphan Buri slipped away like this? Personally, I had known him beforehand and had no cause for mutual ill will, so I figured there must be some reason for him not staying to face me. The following morning, the reason became clear: several groups of citizens came to present petitions accusing the governor of Suphan Buri of oppression causing various distresses, which essentially boiled down to extorting money from the populace, though not reaching the level of capital offenses. Seeing those petitions, I understood why he had not stayed to face me. He surely knew the people would file complaints against him and realized he would likely be removed from office; but fearing I would investigate and punish him in Suphan Buri, causing him public shame and disgrace, he fled to Bangkok—as the saying goes, "fleeing to face death downstream"—preferring that any investigation take place in Bangkok so as not to be humiliated before the people of Suphan Buri. On that inspection tour, however, my intention was merely to gain knowledge and see where good people might be found, not to seek out faults among the governors and officials of that era. Visiting other towns, I had made no changes to their governance until reaching Suphan Buri at the end of the line. But with the governor fleeing, it became necessary to take decisive action; otherwise, I would be held in contempt. I therefore ordered it settled that Phraya Suphan Buri was no longer governor. As for the legal petitions submitted by the people, they were considered resolved by his removal from office. I assured the citizens I would find and send a good governor who would not oppress or distress them, and the petitioners were satisfied.
-
เมื่อฉันพักหยู่ที่เมืองสุพรรนครั้งนั้น มีเวลาไปเพียงที่เจดียวัตถุที่สำคัน เช่น วัดมหาธาตุ และวัดพระป่าเลไล สะน้ำสงราชาภิเสก และไปทำพลีกัมที่สาลเทพารักส์หลักเมือง ซึ่งไนเวลานั้นยังเปนสาลไม้เก่าคร่ำคร่า มีเทวรูปพระพิสนุแบบเก่ามากจำหลักสิลาตั้งหยู่ 2 องค์ ฉันรับเปนหัวหน้าชักชวนพวกชาวเมืองสุพรรนไห้ช่วยกันส้างสาลาไหม่ไห้เปนตึกก่ออิถถือปูนและก่อเขื่อนถมดินเปนชานรอบสาล พวกพ่อค้าจีนช่วยกันแขงแรงทั้งไนการบริจาคทรัพย์และจัดการรักสา ดูเหมือนจะเริ่มมีเฮียกงประจำสาลตั้งแต่นั้นมา
During my stay in Suphan Buri on that occasion, I had time only to visit key sacred sites such as Wat Mahathat, Wat Phra Pa Lelai, the royal coronation water-cleansing ponds, and to make offerings at the shrine of the city pillar deity. At that time, it was still a dilapidated wooden shrine containing two ancient stone-carved statues of Lord Vishnu. I took the lead in inviting the people of Suphan Buri to join forces in constructing a new pavilion made of masonry, building a retaining wall, and backfilling soil to form a terrace around the shrine. The Chinese merchants contributed vigorously, both in donating funds and overseeing maintenance; it seems that having a dedicated shrine keeper (*Hia Gong*) began from that point forward.
-
เมืองสุพรรนเปนเมืองสำคันเมืองหนึ่งไนทางโบรานคดี แต่จะรอเรื่องนั้นไว้พรรนนาไนนิทานเรื่องอื่น จะพรรนนาว่าแต่ด้วยของบางหย่างอันมีที่เมืองสุพรรนแปลกกับเมืองอื่น ๆ บันดาที่ได้เคยเห็นมาแต่ก่อน คือ หย่างหนึ่ง มีสาลเจ้ามากกว่าไหน ๆ หมด จะไปทางไหน ๆ ไนบริเวนเมือง เปนแลเห็นสาลเจ้าไม่ขาดสายตา เปนสาลขนาดย่อม ๆ ทำด้วยไม้แก่นมุงกะเบื้องก็มี ทำแต่ด้วยไม้ไผ่มุงจากก็มี ล้วนมีผ้าแดงหรือผีสีชมพูห้อยไว้เปนเครื่องหมาย สังเกตเพียงตรงที่จวนเจ้าเมืองมีสาลเจ้ารายรอบถึงสี่สาล อาการส่อว่า ชาวเมืองสุพรรนเห็นจะกลัวเกรงเจ้าผีเปนนิสัยสืบกันมาช้านาน ที่เรียกว่า เจ้าผี นั้น ต่างกับเทพารักส์ บอกอธิบายไห้เข้าไจง่าย ๆ เทพารักส์ คือ เทวดาที่บุญพามาหยู่ประจำพิทักส์รักสาอานาเขตแห่งไดแห่งหนึ่งไห้หยู่เย็นเปนสุข แต่เจ้าผีนั้น คือ มนุสที่สิ้นชีพไปแล้ว ผลกัมทำไห้ต้องท่องเที่ยวเปนผีหยู่ ยังไม่สามารถไปถือกำเหนิดเกิดไหม่ได้ ถ้าผีไม่ชอบไจไคร ก็อาจทำร้ายไห้เดือดร้อนรำคาน เพราะฉะนั้น คนจึงกลัวผี ถ้าเชื่อว่า แห่งไดเปนที่มีผีสิงหยู่ ก็ต้องเอาไจผี เช่น ปลูกสาลไห้สำนัก และเส้นวักเรียกว่า "เจ้า" มิไห้ผีเบียดเบียน บางทีที่กล่าวกันว่า เทพารักส์หลักเมืองสุพรรนดุร้าย จะเกิดแต่ชาวสุพรรนเอาคติเจ้าผีไปปนกับเทพารักส์ก็เปนได้
Suphan Buri is an important city in terms of historical archaeology, but I shall reserve that topic for another story. Here, I will describe only certain aspects of Suphan Buri that differed from all other towns I had previously seen. For one, it possessed more spirit shrines than anywhere else; wherever one looked within the town, shrines were continuously in view. They were modest shrines—some built of hardwood with tiled roofs, others constructed merely of bamboo and thatch—all marked with hanging strips of red or pink cloth. Considering the governor's residence alone, there were as many as four shrines surrounding it. This behavior suggests that the people of Suphan Buri had inherited a long-standing habit of fearing local spirits. What is called a local spirit or ghost lord differs from a guardian deity. To explain simply: a guardian deity is a celestial being whose past spiritual merit brings it to reside in and protect a territory, ensuring its peaceful well-being. A local spirit, however, is a deceased human whose karma dooms them to wander as a ghost, unable to be reborn. If a spirit is displeased with someone, it may inflict harm or annoyance. People therefore fear spirits; whenever they believe a location is haunted, they appease the spirit by building it a shrine and making offerings to address it as a lord, preventing it from causing affliction. Perhaps the common saying that Suphan Buri's city pillar spirit was fierce arose because the locals conflated ghost-spirit beliefs with guardian deities.
-
เมืองสุพรรนทำไห้จับไจผิดกับที่อื่นอีกหย่างหนึ่ง ที่เปนเมืองเนื่องกับนิทานเรื่องขุนช้างขุนแผนอันคนชอบกันแพร่หลายด้วยได้ฟังขับเสภาและจำเรื่องได้ยิ่งกว่านิทานเรื่องอื่น ๆ ตามที่กล่าวไนเรื่องนิทานว่า ขุนสรีวิชัย กับนางเทพทอง พ่อแม่ขุนช้าง ตั้งบ้านเรือนหยู่ที่ตำบนท่าสิบเบี้ยก็ดี ว่า บ้านพันสรโยธา กับนางสรีประจัน พ่อแม่ของนางพิมพ์ หยู่ที่ตำบนท่าพี่เลี้ยงก็ดี ที่ว่า ขุนช้างไปครองบ้านหมื่นแผ้ว พ่อตา หยู่ที่ตำบนบ้านรั้วไหย่ก็ดี ที่ว่า ขุนช้าง พลายแก้ว กับนางพิมพ์ เมื่อยังเปนเด็ก เคยไปเล่นด้วยกันที่สวนข้างวัดเขาไหย่ก็ดี ที่ว่า เนรแก้วหยู่วัดพระป่าเลไล แล้วหนีไปหยู่วัดแคก็ดี ตำบนบ้านและวัดเหล่านั้นยังหยู่จนทุกวันนี้ ฉันได้เคยไปถึงทุกแห่ง นอกจากนั้น ไนเรื่องขุนช้างขุนแผนตอนขุนแผนพานางวันทองหนี ออกชื่อตำบนต่าง ๆ ไนทางที่ไปว่า ออกทางประตูตาจอม ผ่านวัดตะล่มโปง โคกกำยาน นาแปลกแม่ ข้ามลำน้ำบ้านพลับ ถึงบ้านกล้วย ยุ้งทลาย ผ่านเขาถ้ำพระ ตำบนต่าง ๆ เหล่านี้ก็ยังมีหยู่ทั้งนั้น ไครเคยชอบอ่านเรื่องขุนช้างขุนแผน ไปถึงเมืองสุพรรน ก็ออกสนุกที่ได้ไปดูเมืองขุนช้างขุนแผนด้วยอีกหย่างหนึ่ง
Suphan Buri captivated me differently from other places in another respect: it is a city tied to the tale of Khun Chang Khun Phaen, a story widely beloved because people have heard it recited in sepha poetry and remember it better than other tales. As stated in the story, Khun Sri Wichai and Nang Thep Thong, Khun Chang's parents, settled in Tha Sip Bia subdistrict; the house of Phan Sorayotha and Nang Sri Prachan, parents of Nang Phim, was in Tha Phi Liang subdistrict; Khun Chang went to manage the estate of Muen Phaeo, his father-in-law, in Ban Rua Yai subdistrict; and Khun Chang, Phlai Kaeo, and Nang Phim, when they were children, used to play together in the garden beside Wat Khao Yai. Furthermore, Novice Kaeo stayed at Wat Phra Palelai before fleeing to stay at Wat Khae. Those subdistricts, villages, and temples still exist to this day, and I have visited every one of them. Moreover, in the episode of Khun Chang Khun Phaen where Khun Phaen flees with Nang Wanthong, various place names along their path are mentioned: leaving via Ta Chom Gate, passing Wat Talom Pong, Khok Kamyan, Na Plaek Mae, crossing the Ban Phlap river, reaching Ban Kluai, Yung Thalai, and passing Khao Tham Phra. All of these localities still exist as well. Anyone who enjoys reading Khun Chang Khun Phaen will find visiting Suphan Buri quite enjoyable, as it offers the added pleasure of touring the town of Khun Chang Khun Phaen.
-
ตั้งแต่ฉันไปเมืองสุพรรนครั้งนั้นแล้ว เจ้านายก็เริ่มสเด็ดไปเที่ยวเมืองสุพรรน แม้ตัวฉันเอง ต่อมาก็ชอบไปเมืองสุพรรน ได้ไปอีกหลายครั้ง เมื่อรัชกาลที่ 5 ฉันได้รับราชการเปนตำแหน่งผู้จัดการสเด็ดประพาสมาแต่ยังเปนอธิบดีกะซวงธัมการ เมื่อมาเปนเสนาบดีกะซวงมหาดไทย ได้บังคับบันชาการตามหัวเมือง หน้าที่นั้นก็ยิ่งสำคันขึ้น เพราะสมเด็ดพระพุทธเจ้าหลวงไคร่จะทอดพระเนตรการปกครองหัวเมืองที่จัดไหม่ ต้องคิดหาที่สเด็ดประพาสถวายทุกปี ปีหนึ่ง ฉันกราบทูนเชินสเด็ดประพาสเมืองสุพรรนบุรี ตรัดว่า "ฉันก็นึกอยากไป แต่ว่าไม่บ้านะ" ฉันกราบทูนว่า "ข้าพระพุทธเจ้าไปเมืองสุพรรนหลายปีแล้ว ก็ยังรับราชการสนองพระเดชพระคุนหยู่ได้" ซงพระสวน ตรัดว่า "ไปซิ"
Ever since my visit to Suphan Buri on that occasion, royalty began traveling to visit the town. I myself subsequently grew fond of visiting Suphan Buri and went there many more times. During the reign of King Chulalongkorn, I had served as manager of royal tours since my time as Director-General of the Ministry of Religious Affairs; upon becoming Minister of the Interior, overseeing provincial administration, that duty grew even more significant, as the King wished to observe the newly organized provincial administrations firsthand, requiring me to select destinations for royal tours every year. One year, I invited him to visit Suphan Buri. He remarked, "I've thought of going, but I'm not crazy, you know." I replied, "I went to Suphan Buri years ago, and I am still here serving Your Majesty." He laughed and said, "Then let's go!"
-
เมื่อ พ.ส. 2447 สมเด็ดพระพุทธเจ้าหลวงสเด็ดประพาสเมืองสุพรรนครั้งแรก ครั้งนั้น ฉันไปล่วงหน้าวันหนึ่งเพื่อจะตรวดทางและที่ประทับ ไปคอยรับสเด็ดหยู่ที่อำเพอสองพี่น้อง วันที่ฉันไปถึงนั้น เวลาค่ำ พอกินอาหารแล้ว ฉันนั่งพูดหยู่กับพวกกรมการ พอสักยามหนึ่ง (21 นาลิกา) ได้ยินเสียงปืนนัด 1 ฉันจึงสั่งกรมการว่า พรุ่งนี้ไห้ไปบอกพวกชาวบ้านเสียว่า เวลาพระเจ้าหยู่หัวสเด็ดประทับหยู่ที่นี่ หย่าไห้ยิงปืน พูดยังไม่ทันขาดคำ ได้ยินเสียงปืนยิงซ้ำอีกสองสามนัด เห็นผิดสังเกต พวกกรมการดูก็พากันฉงน ฉันว่า "เกิดปล้นกันดอกกะมัง นี่หย่างไร ดูราวกับจะปล้นรับสเด็ด" สั่งไห้กรมการกับตำหรวดภูธรรีบไปไนขนะนั้น กำชับไห้จับตัวผู้ร้ายไห้ได้ พวกกรมการไปได้สักประเดี๋ยว คนหนึ่งกลับมาบอกว่า "มิไช่ผู้ร้ายปล้น หามิได้ เปนแต่พวกชาวบ้านยิงปืนจันท์อังคาด" ฉันแหงนแลดูดวงพระจันท์ ก็เห็นแหว่งจิงดังว่า มีเสียงปืนยิงอีกสักครู่หนึ่งก็เงียบไป คงเปนเพราะพวกกรมการกับตำหรวดภูธรไปห้าม
In B.E. 2447 (1904), King Chulalongkorn visited Suphan Buri for the first time. On that occasion, I went ahead a day early to inspect the route and quarters, waiting to receive him in Song Phi Nong District. On the evening of my arrival, after dinner, I sat conversing with local officials. Around the first watch (9:00 PM), a single gunshot rang out. I instructed the officials, "Tomorrow, inform the villagers that while the King is staying here, they must not shoot guns." Before the words were fully out of my mouth, two or three more shots were fired in quick succession. Sensing something amiss, the officials also looked puzzled. I said, "Could a robbery be taking place? What is this—robbing us right as we welcome the King?" I ordered the officials and provincial police to hurry over immediately, demanding they catch the culprits. Shortly after the officials left, one returned to report, "It is no robbery, My Lord—far from it. It is merely villagers firing guns at a lunar eclipse." Looking up at the moon, I indeed saw it chipped as he said. Gunshots continued for a short while longer before falling silent, presumably because the officials and provincial police stopped them.
-
ไทยเราเข้าไจกันมาแต่ดึกดำบรรพว่า ที่เกิดจันท์อังคาดเปนเพราะพระราหูเข้าจับจะกินพระจันท์ รู้กันเช่นนั้นจนกะทั่งลูกเด็กเล็กแดง พอเห็นจันท์อังคาดก็พอไจส่งเสียงอะไรแปลก ๆ ขึ้นไปบนฟ้า หวังจะไห้พระราหูตกไจทิ้งพระจันท์ ทำนองเดียวกับขับนกไห้ทิ้งข้าวไนท้องนา ที่จิงมิไช่กลัวว่าว่า พระจันท์จะล้มตาย เปนแต่จะช่วยไห้พ้นความรำคานเท่านั้น ยังเชื่อกันต่อไปว่า พระราหูมีแต่ครึ่งตัว เพราะฉะนั้น ถ้าเห็นดวงจันท์ผ่านพ้นเงามืดเฉียงไป ก็เข้าไจว่า พระราหูต้อง "คาย" พระจันท์ ถ้าเห็นดวงจันท์มุดเงามืดตรงไป ก็เข้าไจว่า พระจันท์หลุดเลยออกไปทางท้องพระราหู จึงมักถามกันว่า "ขี้หรือคาย" และประสงค์จะไห้พระราหูต้องคายพระจันท์ เมื่อมีจันท์อังคาดแล้ว ต่อไปถึงวันหลัง พอพระจันท์ขึ้น ก็มักทำขวัญพระจันท์ด้วย เมื่อตัวฉันยังเปนเด็กหยู่ไนพระบรมมหาราชวัง เวลามีจันท์อังคาด เคยเห็นเขาเอาเชี่ยนขันตีช่วยพระจันท์ เคยช่วยเขาตี เปนการสนุกหย่างหนึ่ง เขาบอกว่า ถึงไม่มีอะไรจะตี เพียงดีดเล็บมือไห้มีเสียงก็อาดช่วยพระจันท์ได้ ดูพิลึก แต่เวลาฉันไปหัวเมือง เพิ่งจะไปพ้องกับจันท์อังคาดเมื่อวันนั้น พึงเห็นได้ว่า ความเชื่อเช่นกล่าวมาคงจะมีมาเก่าแก่ทีเดียว ไนอินเดียถือคติต่างออกไปอีกหย่างหนึ่งว่า เวลามีจันท์อังคาด ถ้าไครลงน้ำดำหัว เปนสวัสดิมงคลยิ่งนัก พวกพราหมน์พาคตินั้นเข้ามาเมืองไทยแต่โบรานเหมือนกัน จึงมีประเพนีที่พระเจ้าแผ่นดินสงมุรธาภิเสกเมื่อเวลาจันท์อังคาดเปนนิจ เพิ่งเลิกเมื่อรัชกาลที่ 5
We Thais have understood since antiquity that a lunar eclipse occurs because Rahu seizes and devours the moon. This was known to everyone down to young children; upon seeing an eclipse, they would gleefully make strange noises skyward, hoping to startle Rahu into releasing the moon, much like scaring birds away from paddy fields. In truth, it was not out of fear that the moon would perish, but merely to relieve its distress. Furthermore, it was believed that Rahu possessed only the upper half of his body. Thus, if the moon emerged obliquely from the shadow, people understood that Rahu had "vomited" the moon out; if the moon passed straight through the shadow, they believed it had exited through Rahu's belly. People would often ask, "Did he defecate or vomit?" always hoping Rahu would vomit the moon out instead. Following a lunar eclipse, when the moon rose the next day, people would often perform a soul-welcoming ritual for it as well. When I was a child living in the Grand Palace, whenever an eclipse occurred, I saw people beating betel trays and brass bowls to help the moon, and I used to join in the beating as a fun activity. They said that even if one had nothing to strike, merely snapping one's fingernails loudly could help the moon—a rather peculiar idea. Yet during my travels to the provinces, that day was my first time encountering a lunar eclipse there, showing how ancient such beliefs must be. In India, a different custom held that bathing during a lunar eclipse brought supreme good fortune. Brahmins brought this custom to Siam in ancient times as well, establishing a tradition where the Sovereign would undergo ceremonial purification baths during eclipses, a practice only abolished in the fifth reign.
-
สมเด็ดพระพุทธเจ้าหลวงสเด็ดไปเมืองสุพรรนครั้งแรก สเด็ดขึ้นไปทางทำลำน้ำนครชัยสรี ประพาสอำเพอสองพี่น้องก่อน แล้วสเด็ดขึ้นไปยังเมืองสุพรรนบุรี ทอดพระเนตรสถานที่โบรานต่าง ๆ ทุกแห่ง เมื่อสเด็ดไปทำพิธีพลีกัมที่สาลเทพารักส์หลักเมือง โปรดพระราชทานเงินไห้ส้างกำแพงแก้วกับสาลาที่พัก ขยายบริเวนสาลานั้นไห้กว้างออกไปอีก ประพาสเมืองสุพรรนแล้ว สเด็ดกลับทางคลองจรเข้ไหย่ มาออกบ้านผักไห่ตาลานไนจังหวัดอยุธยา แล้วเลยมาขึ้นรถไฟที่บางปอินกลับกรุงเทพฯ ต่อมาถึง พ.ส. 2452 เมื่อสเด็ดกลับจากยุโรปครั้งหลังแล้ว สเด็ดไปประพาสเมืองสุพรรนบุรีอีกครั้งหนึ่ง ครั้งนี้ สเด็ดขึ้นไปทางแม่น้ำเจ้าพระยาจนถึงเมืองชัยนาท แล้วกลับล่องทางคลองมะขามเถ้า เข้าปากน้ำเมืองสุพรรนข้างเหนือ ประพาสอำเพอเดิมบางนางบวด ลงมาจนเมืองสุพรรน แล้วสเด็ดไปขึ้นรถไฟที่สถานีงิ้วรายมากรุงเทพฯ
When His Majesty King Chulalongkorn visited Suphan Buri for the first time, he traveled via the Nakhon Chai Si River, visiting Song Phi Nong District first before proceeding up to the city of Suphan Buri to inspect all the ancient sites. When he performed the sacrificial offerings at the City Pillar Shrine, he graciously donated funds to construct a glass wall and a rest pavilion, expanding the surrounding grounds of the shrine. After touring Suphan Buri, he returned via Khlong Chorakhe Yai, emerging at Ban Phak Hai Ta Lan in Ayutthaya Province, and then proceeded to board the train at Bang Pa-in back to Bangkok. Later, in B.E. 2452 (1909), after returning from his final trip to Europe, His Majesty visited Suphan Buri once more. This time, he traveled up the Chao Phraya River as far as Chai Nat, then turned back downstream via Khlong Makham Tao, entering the mouth of the Suphan Buri River from the north. He visited Doem Bang Nang Buat District, coming down all the way to the city of Suphan Buri, and then went to board the train at Ngiu Rai Station to return to Bangkok.
-
ตั้งแต่สมเด็ดพระพุทธเจ้าหลวงสเด็ดประพาสเมืองสุพรรนแล้ว ก็ไม่มีไครพูดถึงคติที่ห้ามเจ้านายมิไห้สเด็ดไปเมืองสุพรรน เดี๋ยวนี้ คนที่รู้ว่า เคยมีคติเช่นนั้น ก็เห็นจะมีน้อยตัวแล้ว จึงเขียนนิทานรักสาโบรานคดีเรื่องนี้ไว้มิไห้สูญไปเสีย
Ever since His Majesty King Chulalongkorn made his visits to Suphan Buri, no one has spoken of the tradition forbidding royalty from traveling to Suphan Buri. Nowadays, those who even know such a belief once existed are few in number. Therefore, I have written this antiquarian tale to preserve it from being lost forever.