นิทานนิ-ทานที่ 3 เรื่องเสือไหใหญ่ย่ใหญ่เมืองชุมพรชุม-พอน

Tale 3: The Great Tiger of Chumphon

นิทานนิ-ทานที่ 3 เรื่องเสือไหใหญ่ย่ใหญ่เมืองชุมพรชุม-พอน

Tale 3: The Great Tiger of Chumphon

เมื่อ พ.สพอร์-สอร์. 2433 (ร.สรอ-สอ. 109) พระบาทพระ-บาทสมเด็ดพระจุลจอมเกล้าจุน-ละ-จอม-เกล้าเจ้าอยู่หัวจะสสอเด็ดเลียบหัวเมืองแหลมมลายูมะ-ลา-ยูทั้งปักสไต้ใต้และฝ่ายตะวันตะ-วันตก กำหนดกํา-หนดระยะระ-ยะทางจะสเด็ดไปเรือจากกรุงเทพฯกรุง-เทบ ถึงเมืองชุมพรชุม-พอน แต่เมืองชุมพรพอนสเด็ดโดยทางบกข้ามแหลมมลายูตรงกิ่วกระ ไปลงเรือที่เมืองกระบุรีกระ-บุ-รี ล่องลำน้ำลํา-น้ําปากจั่นลงไปยังเมืองระนองระ-นอง ต่อนั้นสเด็ดไปเรือทางทเลทะ-เล แวะตามหัวเมืองฝ่ายตะวันตกจนตลอดตะ-หลอดพระราชราดอานาเขตเขด แล้วเลยไปอ้อมแหลมมลายูที่เมืองสิงคโปร์สิง-คะ-โปร เลียบหัวเมืองปักสไต้ขึ้นมา เมื่อขากขา-กลับลับกรุงเทพฯ โปรดไห้ให้ฉันเปนเป้นผู้จัดการสรดเด็ดประพาสประ-พาดครั้งครังนั้น

In 1890 (R.S. 109), King Chulalongkorn planned to make an inspection tour along both the eastern and western coasts of the Malay Peninsula. The route was set for a sea journey from Bangkok to Chumphon, but from Chumphon His Majesty would travel overland across the peninsula at Kio Kra, then board a boat at Kraburi, sail down the Pak Chan River to Ranong, and continue by sea, stopping at western towns throughout the royal domain. He then went around the Malay Peninsula to Singapore and traveled up the eastern side. On the return to Bangkok, His Majesty appointed me as the organizer of that royal tour.

เพราะเหตุเหดไดใดจึงโปรดไห้ให้ฉันเปนเป้นผู้จัดการสรดเด็ดประพาสประ-พาด เปนเรื่องอันหนึ่งนึ่งไนในประวัติประ-หวัดของตัวฉันเอง จะเล่าฝากไว้ด้วยตรงนี้ เมื่อ พ.สพอร์-สอร์. 2432 (ร.สรอ-สอ. 108) พระบาทพระ-บาทสมเด็ดพระจุลจอมเกล้าจุน-ละ-จอม-เกล้าเจ้าอยู่หัวสสอเด็ดประพาสหัวเมืองปักสไต้ใต้ โปรดไห้ฉันไปตามสเด็ดเปเป็นนมัคนะ-มักคุคุนเทสเทด เพราะฉันได้เคยไปเที่ยวหัวเมืองทางนั้น รู้เบาะแสเบาะ-แสมาแต่ปีก่อน ก็การที่เปนมัคคุเทสนั้สั้นนมีน้-มีหน้าที่เปนต้นรับสั่งรับ-สั่งกะการประพาสที่ต่าง ๆ ตลอดตะ-หลอดทางที่สเด็ดไป ฉันสนองสะ-หนองพระเดชเดดพระคุนชอบพระราชราดหรึทัยหะ-รึ-ไทยสมเด็ดพระพุทธเจ้าพระ-พุด-ทะ-เจ้าหลวง แต่นั้นมาจึงซงทรงพระกรุนาโปรดไห้ฉันเปนผู้จัดการสเด็ดประพาส แต่ชอบเรียกกันเปนคำแผลงภาสาพา-สาอังกริดว่า Lord Program Maker ตามสเด็ดประพาสต่อมาเปนนิจนิตจนตลอดรัชกาลรัด-ชะ-กานที่ 5 และคงหหอยู่ไนตำแหน่งตำ-แหน่งนั้นสืบมาไนรัชกาลที่ 6 อีก 3 ปี รวมเวลาเว-ลาที่ได้เปนผู้จัดการสเด็ดประพาสหสะ-หะยู่ 26 ปี จึงพ้นจากหน้าที่น่า-ที่นั้น พร้อมกับถวายถะ-หฺวายเวนคืนเวน-คืนตำแหน่งเสนาเส-นาบดีบอ-ดีกะซซวงวงตามหาดไทยมะ-หาด-ไทย ถึงรัชกาลที่ 7 พระบาทสมเด็ดพระปกเกเกล้าล้ากล้าเจ้าหยู่หัวโปรดไห้กลับเข้าไปเข้า-ไปจัดการสเด็ดประพาสถวายอีก เมื่อสเด็ดเลียบหัวเมืองมนทลพายัพพา-ยับครั้งครังหนึ่ง และสเด็ดเลียบหัวเมืองมนทลภูเก็ตพู-เก็ดอีกครั้งหนึ่ง จึงอ้างได้ว่า ได้รับราชกาชะ-การเปนระ-เป็นผู้จัดการสเด็ดประพาสสนองพระเดชพระคุนมานอ-มา 3 รัชกาล แต่เมื่อไปตามสเด็ดครั้งหลัง สมเด็ดพระเจ้าหยู่หัวกลับต้องซงระวังระ-วังมิไห้ฉันเหนื่อยเกินไป เพราะตัวฉันแก่ชราชะ-ราอายุอา-ยุเกือบ 70 ปีแล้ว ก็เปนครั้นะ-ครั้งงงอที่สุดทิ-สุดซึ่งฉันได้จัดการสเด็ดประพาสเพียงนั้น

The reason why I was appointed manager of the royal tour is a part of my own personal history, which I shall relate here. In B.E. 2432 (R.S. 108), when His Majesty King Chulalongkorn toured the eastern towns, he was pleased to have me accompany him as guide, because I had previously travelled in those parts and knew the way from the year before. The duty of a guide was to receive the royal commands and arrange the various details of the tour throughout the journey. I performed this service to the satisfaction of His Majesty the late King, and from then on he graciously appointed me manager of the royal tours. People commonly referred to me by the corrupted English term “Lord Program Maker.” I continued in this role throughout the Fifth Reign, and remained in the position for a further three years into the Sixth Reign, making a total of twenty-six years as manager of royal tours before I left the post together with the surrender of the office of Minister of the Interior. In the Seventh Reign, His Majesty King Prajadhipok was pleased to call me back once more to arrange royal tours—once when touring the towns of the Payap Circle and again when touring the towns of the Phuket Circle. Thus I can claim to have served as manager of royal tours in three reigns. But on those later occasions His Majesty had to take care that I did not over-exert myself, for I was already an old man of nearly seventy; those were the last times I managed a royal tour.

เมื่อจัดการสรดเด็ดประพาสประ-พาดครั้งครัง ร.สรอ-สอ. 109 ฉันต้องล่วงหน้าลงไปจัดพาหนะพา-หะ-นะสำหรับสำ-หรับเดินทางบก และตรวจพลับพลาพลับ-พลาที่ประทับประ-ทับ กับทั้งการทำทางที่จะสสอเด็ดไปแต่เมืองชุมพรชุม-พอนจนถึงจน-ถึงเมืองระนองระ-นอง แล้วจึงกลับมาเข้าขบขบวนวนตามสเด็ดที่เมืองชุมพร ฉันไปถึงเมืองชุมพร ได้ฟังเขาเล่าเรื่องเสือไหใหญ่ย่ใหญ่ซึ่งกำลังกำ-ลังดุร้ายดู-ร้ายกินผู้คนหหอยู่ไนในแขวงเมืองชุมพรไนเวลาเว-ลานั้น และไปมีเหตุเหดขึ้นเนื่องด้วยเรื่องเสือตัวนั้น เห็นเปนเป้นเรื่องแปลกประหลาดประ-หฺลาด จึงเขียนเล่าไปยังหอพระสมุดสะ-หมุดวชิรวะ-ชิ-ระญานยานซึ่งฉันเปเป็นนกัมนะ-กำการหยู่ด้วยคนหนึ่งนึ่ง สำหรับไห้ให้ลงพิมพ์พิมไนหนังสือหะ-นัง-สือวชิรญายานวินะ-วิเสสเสด ดูเรื่องเข้ากับนิทานนิ-ทานโบรานคดีคะ-ดีที่เขียนบัดนี้บัด-นี้เหมาะดี จึงคัดสำเนาสํา-เนาจากหนังสือวชิรญานวิเสสมาสะ-มาแก้ไขแก้-ไขถ้อยคำถ้อย-คำบ้างเล็กน้อย และเขียนเล่าเรื่องเสือตัวนั้นอันมีต่อมาเมื่อพายภายหลังยังไม่ปรากปรา-กดตตรัดไนหนังสือซึ่งฉันเขียนไว้แต่ก่อนเพิ่มเติมไห้สิ้นกะแสความเรื่องที่เขียนไว้แต่เดิม ดังต่อไปนี้

When arranging the royal tour of R.S. 109, I had to go ahead to prepare land transport, inspect the royal pavilion, and oversee the roadwork from Chumphon to Ranong, then return to join the royal party at Chumphon. Upon arriving there, I heard accounts of a large tiger that was then terrorizing the district, killing people in Chumphon. An incident later occurred involving that tiger, and finding it extraordinary, I wrote an account and sent it to Vajirayana Library, where I served as a committee member, for publication in *Vajirayana Wiset*. The story suits well the archaeological tales I am now writing, so I copied the text from *Vajirayana Wiset*, revised the wording slightly, and added further details about later events concerning that tiger which had not appeared in my earlier writing, completing the narrative as follows:

เรื่องเสือไหใหญ่ย่ใหญ่ที่เมืองชุมพรชุม-พอน

The Story of the Great Tiger of Chumphon

เรื่องที่จะกล่าวต่อไปนี้ กล่าวตามที่ฉันได้ยินได้-ยินด้วยหูและได้เห็นด้วยตาของตัวเอง เพราะฉะนั้นฉะ-นั้นท่านผู้อ่านอานอย่าได้สงสัยสง-ไสว่าเปนเป้นความเท็จเท็ดซึ่งแต่งแต่โดยเดาเลย เปนความจริงแท้ทีเดียว

What I am about to relate is based on what I heard with my own ears and saw with my own eyes. Therefore, readers should not suspect that it is a falsehood invented merely from conjecture. It is entirely true.

เมื่อวันที่ 6 เมสายนนั้น (ร.สรอ-สอ. 109) นี้ ฉันไปถึงปากน้ำปาก-น้ำเมืองชุมพรชุม-พอนลงเรือโบตโบ้ตขึ้นไปที่บ้านด่าน หาเรือซึ่งจะรับขึ้นไปถึงเมืองชุมพร ด้วยเรือไฟที่มาที่-มาส่งฉันเขาจะต้องรีบไช้ใช่จักรจักไปราชการราด-ชะ-กานที่อื่นอีก ขนะขณะเมื่อฉันนั่งพักคอยเรือหหอยู่ที่บ้านด่านนั้น ได้สนทนาสน-ทะ-นากับขุนด่านและกรมการราสฎรราด-สะ-ดอนชาวปากน้ำชุมพรหลายคน ซึ่งฉันได้รู้จักรู้-จักมาแต่ก่อนบ้าง ที่ยังไม่รู้ไม่-รู้จักบ้าง พูดจาพูด-จาไถ่ถามถึงทุกข์ทุกสุขต่าง ๆ ตลอดตะ-หลอดไปจนเรื่องการทำมาหากินหา-กินของราสฎร และเรื่องสัตว์สัดสิงห์สิงต่าง ๆ คือเสือเปนเป้นต้น เขาจึงเล่าไห้ให้ฟังเปนปากเดียวกันเดียว-กันดังนี้ดัง-นี้ว่าไนในเวลาเว-ลานั้นมีเสือดุที่แขวงเมืองชุมพรตัวหนึ่งนึ่ง เสือนั้นตัวไหญ่ใหญ่ยาวสัก 9 สอกศอก เท้าเป๋ข้างหนึ่ง จึงเรียกกัน “อ้ายเป๋” เที่ยวกัดกินคนตามแขวงบ้านไหม่ใหม่ บ้านละมุละ-มุ เสียหลายคน ประมานกันแต่หกเจ็ดคนขึ้นไปถึงสิบคนยี่สิบยี่-สิบคน และว่าเสือตัวนี้กล้าหานหารผิดกับเสือซึ่งเคยมีมาแต่ก่อน ถึงเข้ากัดคนกลางคน-กลางวันแสก ๆ บางทีบาง-ทีคนนั่งทอผ้าหยู่ไต้ใต้ถุนเรือน ก็เข้ามาฉวยเอาไป บางคนไปขึ้นพะองพะ-องทำตาลตาน ก็มาคาบเท้าลากไป จนชาวบ้านชาวเมืองพากันครั่นคร้าม ไม่อาดจะไปป่าหากินแต่คนเดียวสองคนได้ บางคนก็ว่า เปนเสือสมิงสะ-หมิงสักดิสิทธิสิด-ทิ ไม่มีไม่-มีผู้ไดใดอาดจะไปดักหรือไปยิงจนทุกวันนี้ เขาเล่าไห้ฟังหย่าหย่างงงอนี้ ได้สืบถามตามชาวเมืองจนกะทั่งกรมการทั้งเมืองชุมพรและเมืองกระบุรีกระ-บุ-รี ก็รู้เรื่องเสือดุตัวนี้แทบทุกคน ฉันจึงไห้ทำบัญชีบัน-ชีรายชื่อคนถูกเสือกัด ซึ่งตามภาสาพา-สาชาวชุมพรเขาเรียกว่า "เสือขบขบวน" ไว้สำหรับสำ-หรับกราบทูนทูลพระเจ้าหยู่หัว ได้รายชื่อเขาจดมาไห้ ดังนี้

On the 6th of April (R.S. 109), I arrived at the mouth of the Chumphon River and took a boat up to Ban Dan, where I looked for a vessel that could carry me on to Chumphon. The steamer that had brought me there had to hurry off to another assignment. While I was sitting at Ban Dan waiting for a boat, I conversed with Khun Dan and several local officials and people from the Chumphon estuary, some of whom I had known before and some whom I had not. We talked and asked after one another's welfare, as well as about the people's livelihoods and various wild beasts, especially tigers. They then told me the following story, all giving essentially the same account. At that time there was a ferocious tiger in the Chumphon district. It was a large tiger, some nine sok in length, with one lame foot, and so people called it "Ai Pe" (the Lame One). It roamed about biting and eating people in the Ban Mai and Ban Lamu areas, killing many—by their estimate, anywhere from six or seven to ten or even twenty people. They said this tiger was much bolder than tigers that had appeared before. It would even attack people in broad daylight. Sometimes, when someone was sitting weaving beneath a house, it would come and seize the person and carry him away. If someone climbed a ladder to tap a palm tree, the tiger would come, seize his foot, and drag him away. The villagers and townspeople became so terrified that no one could go into the forest alone, or even with only one other person, to make a living. Some even said that it was a sacred tiger-spirit, and to this day no one dared to lie in wait for it or shoot it. This was what they told me. I made inquiries among the townspeople, including the officials of both Chumphon and Kra Buri, and almost everyone knew about this ferocious tiger. I therefore had a register made of the people who had been bitten by the tiger, which in the Chumphon dialect they called "tiger bites," for presentation to His Majesty. They gave me the following list of names:

อำอําเพอออท่าแซะ แขวงเมืองชุมพรชุม-พอน จำนวนจำ-นวนคนที่เสือขบขบวน นายช่วย ผัวอำแดงอํา-แดงจันท์จัน ตำบลตํา-บนบางรึก คนหนึ่งนึ่ง อำแดงเกตเกด บ้านหาดหาพังไกร คนหนึ่ง นายน้อย บ้านท่าแซะ คนหนึ่ง นายเบี้ยว บ้านท่าแซะ คนหนึ่ง อำแดงเช้า ภรรยาพัน-ยานายลอม บ้านคูริง คนหนึ่ง หลานนายยอด บ้านหาดพังไกร คนหนึ่ง นายนอง ผัวอำแดงสายทอง บ้านรับร่อ คนหนึ่ง นายน้อย บุตรบุดขุนตะเวนตะ-เวน บ้านล่อ คนหนึ่ง นายเชตเชด บ้านหาดหง คนหนึ่ง รวมที่ได้รายชื่อ 9 คน บัญชีบัน-ชีได้เพิ่มเติมมาจากเมืองกระบุรีกระ-บุ-รีมีรายการราย-กานพิสดารพิด-สะ-ดานออกไป

Tha Sae District, Chumphon Province: the people bitten by the tiger were Mr. Chuai, husband of Am Daeng Chan of Bang Ruk Subdistrict; one person. Am Daeng Ket of Ban Hat Phang Krai; one person. Mr. Noi of Ban Tha Sae; one person. Mr. Biao of Ban Tha Sae; one person. Am Daeng Chao, wife of Mr. Lom of Ban Khu Ring; one person. Mr. Yot's grandchild of Ban Hat Phang Krai; one person. Mr. Nong, husband of Am Daeng Saithong of Ban Rap Ro; one person. Mr. Noi, son of Khun Tawan of Ban Lo; one person. Mr. Chet of Ban Hat Hong; one person. The total number of names obtained was nine. The list from Kra Buri was more detailed, as follows:

1)นายอ่อน หมายเลขหมาย-เลกกองกลางกฺลาง หหอยู่บ้านรับร่อ ไปตัดจากมุงเรือนที่ปลายคลองรับร่อเมื่อเดือนพรึสพฤสจิจริงกายนนั้น เวลาเว-ลาบ่าย 5 โมง เสือกัดตาย ตามผีไม่ได้

1) Mr. On, a member of the central corps, lived at Ban Rap Ro. He went to cut thatch from the roof of a house at the end of Rap Ro Canal in November, at five in the afternoon. The tiger bit him to death. His remains could not be recovered.

2)นายนอง ว่าที่ว่า-ที่หมื่นจบ คุมเลขเลกกองด่าน หหอยู่บ้านหาดหาพังไกร ไปขึ้นทำน้ำตาลน้ํา-ตานที่กลางกฺลางนาหาดพังไกรเมื่อเดือนตุลาคมตุ-ลา-คม ข้างขึ้น เวลาเว-ลากลางวัน ตะวันตะ-วันเที่ยง พอกลับลงจากปลายตาลตาน เสือกัดตาย ตามผีมาได้ครึ่งหนึ่งนึ่ง

2) Mr. Nong, acting Muen Jop, overseer of the outpost recruits, residing at Ban Hat Phang Krai, went up to harvest palm sugar in the middle of the field at Hat Phang Krai in October, during the waxing moon, at noon in broad daylight. Right after he climbed down from the top of the sugar palm tree, he was mauled to death by a tiger; only half of his corpse was recovered.

3)อำแดงอํา-แดงแป้น ลูกขุนลูก-ขุนชนะชะ-นะ คุมเลขเลกกองกลางกฺลาง หหอยู่บ้านท่าญวนยวน ไปหาผักรมนาท่ายวนเมื่อเดือนตุลาคมตุ-ลา-คม ข้างแรม กลางวัน บ่าย 3 โมง เสือกัดตาย ตามผีได้

3) Am Daeng Paen, daughter of Khun Chana, a clerk in the central corps, lived at Ban Tha Yuan. In October, during the waning moon, she went to gather vegetables in the Tha Yuan fields. It was three in the afternoon. The tiger bit her to death. Her remains were recovered.

4)นายแบน เปนเป้นเลขเลกกองกลางกฺลาง หหอยู่บ้านท่ายวน ไปหาตัวเลขตัว-เลขจะพามาทำทางรับสสอเด็ดที่เมืองกระเมื่อเดือนกุมพาพันธพัน เวลาเว-ลาพลบค่ำพลบ-ค่ำ เสือกัดตายที่นาป่าตอ อำอําเพอออท่ายวน

4) Mr. Baen, a clerk in the central corps, lived at Ban Tha Yuan. In February, he went to find laborers to bring to work on the road for the royal journey at Mueang Kra. At dusk, the tiger bit him to death at Na Pa To in Tha Yuan District.

5)อำอําแดงเลี้ยนเลี่ยน ภรรยาพัน-ยานายพลอย เลขเลกกองกลางกฺลาง หหอยู่บ้านเขาปูน นั่งสานสาดหยู่ที่ไต้ใต้ถุนร้านไล่นกที่ไนในไร่ เวลาเว-ลาตะวันตะ-วันเที่ยง เสือกัดตาย ตามผีได้

5) Am Daeng Lian, wife of Mr. Ploi, a clerk in the central corps, lived at Ban Khao Pun. She was sitting weaving a mat beneath a shop used for driving birds away from the fields. It was midday. The tiger bit her to death. Her remains were recovered.

ตามคำที่เล่าและสืบได้ชื่อกับจำนวนจำ-นวนคนที่เสือกัด พอฟังเปนเป้นยุติยุ-ติได้ว่า ที่เมืองชุมพรชุม-พอนเดี๋ยวเดี่ยวนี้มีเสือตัวไหใหญ่ย่ใหญ่ดุร้ายดู-ร้ายกัดคนตายเสียหลายคน ชาวบ้านชาวเมืองพากันครั่นคร้ามเสือตัวนั้นหหอยู่แทบทั่วกันทั้งเมือง นี่ว่าตามที่ได้ยินได้-ยินด้วยหู ทีนี้ที-นี้ จะเล่าถึงที่ถึง-ที่ได้เห็นด้วยตาตัวเองต่อไป

From the accounts I heard and the names and numbers of those bitten by the tiger that I gathered, it was enough to establish that there was then a large and ferocious tiger in Chumphon that had killed many people by biting them. The villagers and townspeople throughout almost the entire province were terrified of it. That is what I learned by hearsay. I shall now relate what I saw with my own eyes.

เมื่อฉันขึ้นไปถึงเมืองชุมพรชุม-พอน แต่แรกเจ้าเมืองกรมการเขาจะไห้ให้พักที่ทำเนียบทำ-เนียบริมจวนเจ้าเมือง แต่ฉันเห็นว่า ห่างไกลจากธุระทุ-ระของฉัน จึงขอไปพักหหอยู่ที่ทำเนียบชายทุ่งริมที่ทำพลับพลารับสสอเด็ด ไนในค่ำวันนั้น กรมการเขาจัดคนมากองไฟรอบที่พักที่-พักฉัน (ซึ่งยังไม่ได้ทำรั้วล้อม) มีผู้คนนั่งหยู่ด้วยกันหลายสิบคน ทั้งคนทั่ง-คนที่ไปด้วยและชาวหัวเมืองพวกคนทำพลับพลาพลับ-พลาก็อีกหลายร้อยคน หยู่ไนชายทุ่งนั้นด้วยกัน ไนคืนแรกไปหยู่ ฉันนอนหลับตหลับ-ตาลอดรุ่ง ต่อเช้าขึ้นจึงได้ซาบทราบว่า เมื่อเที่ยงคืน พวกกองไฟร้องโวยวายโวย-วายกันขึ้น พวกที่ไปกับฉันไห้ไปสืบถามได้ความว่า ได้ยินได้-ยินเสียงเสือเข้ามาร้องหยู่ที่ริมบึงต่อชายทุ่งนั้น เสียงที่ร้องนี้พวกที่ไปกับฉันได้ยินก็มี แต่คนพวกนั้นไม่เคยได้ยินเสียงเสือ ไล่เลียงไล่-เลียงเข้าก็เปนเป้นแต่ว่า ได้ยินเสียง แต่จะเปนเสียงอะไรอะ-ไรไม่รู้ไม่-รู้ ฉันถามกรมการว่า ไนที่เหล่านั้น เสือเคยเข้ามาหรือไม่ เขาบอกว่า เคยเข้ามาหยู่บ้าง ก็เปนสงบสะ-งบกันไป จนค่ำวันที่สอง ฉันนอนกำลังกำ-ลังหลับสนิธสะ-นิด สดุ้งสะ-ดุ้งตกไจใจได้ยินเสียงโวยวายโกลาหลโก-ลา-หนกันไหย่ใหญ่ ลุกทลึ่ทลึ่งงออกมาดูเห็นบันดาบัน-ดาพวกที่ไปกับฉันซึ่งนอนหยู่ไนเรือนหลังเดียวกันเดียว-กันบางคนปีนขึ้นไปหยู่บนขื่อก็มี ที่เข้าห้องปิดประตูประ-ตูก็มี นอกจากนอก-จากนั้นก็ลุกขึ้นยืนหยู่บนที่นอนที่-นอนของตน ล้วนแต่โบกมือเฮ้อววอ ๆ ๆ ๆ หยู่ด้วยกันเต็มเสียง ฉันกำลังมัวนอน ไม่รู้ว่าเรื่องราวอันไดใด ก็พลอยเฮ้อวไปด้วยกับเขาสักสองสามที จึงได้สติได้-สะ-ติถามว่า "อะไรกัน" เขาบอกว่า เสือเข้ามา ฉันร้องห้ามไห้สงบโวยวายกันลงกัน-ลง ไนขนะขณะนั้น เดือนหงายสว่างสะ-หว่าง มองไปดูเห็นพวกที่ไปด้วยกันที่หยู่เรือนอีกหลังหนึ่งนึ่งตรงกันข้ามก็กำลังลุกขึ้นโบกมือโบก-มือร้องเฮ้อว ๆ เหมือนเช่นพวกข้างนี้ ส่วนพวกหัวเมืองทั้งที่มาที่-มาทำพลับพลาและมากองไฟล้อมทำเนียบเบ็ดเส็ดเสร็จเห็นจะเห็น-จะกว่า 300 คน ดูรวมกันเปนจุก ๆ หยู่ที่นั่นหมู่หนึ่ง หยู่ที่นี่หมู่หนึ่ง เปเป็นนกลุ่ม ๆ กันไป ต่างร้องโวยวายกันทั่วทุกคน เสียงโวยวายไนเวลาเว-ลานั้น ถ้าจะประมานแต่ไนวัง ก็เห็นจะได้ยินถึงเสาชิงช้าชิง-ช้า ค่อยสงบลง ๆ จนเงียบกันเกือบเปนปรกติโปก-กะ-ติ ฉันจึงไห้คนไปสืบถามไห้ได้ความว่าเสือมันเข้ามาทางไหน และได้ทำไคใครรเประ-เปนอันน-อันตรายบ้างหรือหย่าหย่างงงอไร สืบถามซักไซ้ซัก-ไซ้ก็ได้ก็-ได้ความว่าต้นเหตุเหดเกิดที่โรงไว้ของข้างหลังเรือนฉันพัก โรงนั้นเปนโรงไหญ่ใหญ่ไม่มีฝาหยู่สองด้าน มีคนนอนหยู่หลายคน คนหัวเมืองคนหนึ่งละเมอละ-เมอเสียงโวยวายขึ้น คนหัวเมืองอีกคนหนึ่งนอนหยู่เคียงกันได้ยินเสียงเพื่อนกันโวยวายก็ตกไจลุกทลึ่งขึ้นร้องว่า “เสือ” แล้วก็วิ่งหนีด้วยเข้าไจว่าเสือมากัดอ้ายคนละเมอ ส่วนอ้ายคนละเมอเห็นเขาวิ่งร้อง “เสือ เสือ” ก็สำคัญสำ-คันว่าเสือเข้ามา พลอยลุกขึ้นวิ่งร้องว่า “เสือ” ตามเขาไป อ้ายสองคนนี้เข้าที่ไหนที่-ไหฺน คนก็ลุกขึ้นร้องโวยวายต่อ ๆ ไปด้วย ครั้นได้ความชัดหย่างนี้ก็ได้แต่หัวเราะหัว-เราะกันไป อีกกว่าชั่วโมงชั่ว-โมงจึงสงบเงียบหลับกันไปอีก นี่แลที่ฉันได้เห็นไนเรื่องเสือตัวไหญ่นั้นด้วยตาของฉันเอง แต่มิไช่ใช่ได้เห็นตัวเสือไหญ่นั้นดอกนะ (เรื่องที่ลงหนังสือหะ-นัง-สือวชิรวะ-ชิ-ระญายานวินะ-วิเสสหสะ-หะมดเพียงเท่านี้)

When I reached Chumphon, the governor and his officials initially intended to have me stay at the government residence beside the governor's compound. But I thought it was too far from the business I had to attend to, so I asked to stay at the residence on the edge of the fields, beside the place where a pavilion was being built to receive the royal procession. That evening the officials stationed people around my lodging to keep fires burning (there was not yet a fence around it). Several dozen people were sitting together there, including those who had accompanied me, while several hundred provincial people who were working on the pavilion were also gathered in the open fields. On the first night I slept soundly until morning. Only after I awoke did I learn that, at midnight, the people tending the fires had begun shouting in alarm. I sent some of those who had accompanied me to investigate, and they reported that they had heard a tiger roaring at the edge of a pond beyond the field. Some of my companions had heard the roar, but they had never heard a tiger's voice before. When questioned further, all they could say was that they had heard a sound, but did not know what it was. I asked the officials whether tigers had ever come into that area. They said that they had come there occasionally, but nothing had happened. Then, on the evening of the second day, while I was fast asleep, I was startled awake by a great uproar and shouting. I leapt up and went outside to see what was happening. Some of those who had accompanied me, and who were sleeping in the same house, had climbed up onto the beams; others had rushed into rooms and shut the doors; and the rest had stood up on their beds. They were all waving their hands and shouting "Hao! Hao! Hao!" at the tops of their voices. I was still groggy with sleep and had no idea what was going on, so I too joined in, shouting "Hao!" two or three times, before coming to my senses and asking, "What's going on?" They told me that a tiger had come in. I called out for everyone to stop shouting and calm down. The moon was shining brightly, and when I looked across I saw that those accompanying me in another house opposite were also getting up, waving their hands and shouting "Hao! Hao!" just like the people on our side. As for the provincial people who had come to build the pavilion and tend the fires around the residence, there must have been more than 300 of them. They had gathered in little clusters here and there, one group in one place and another elsewhere, all shouting in alarm. The uproar at that moment, if it had been in the palace, would probably have been loud enough to be heard as far as the Giant Swing. Gradually the commotion subsided until things were almost back to normal. I then sent people to find out from which direction the tiger had come and whether it had harmed anyone. After persistent questioning, they discovered that the whole affair had begun in the large shelter behind the house where I was staying. The shelter had no walls on two sides, and several people were sleeping there. One provincial man began shouting in his sleep. Another provincial man sleeping beside him heard his companion shouting, became frightened, jumped up, cried "Tiger!" and ran away, thinking that the tiger had bitten the sleeping man. The sleep-talking man saw him running and shouting "Tiger! Tiger!" and assumed that a tiger had entered, so he too got up, ran after him, and shouted "Tiger!" Wherever those two men went, people rose and continued the uproar. Once the truth had been established, all we could do was laugh about it. More than an hour passed before everyone became quiet and went back to sleep. This, then, is what I myself witnessed concerning the great tiger, although I did not actually see the great tiger itself. (The account as published in the Wachirayan Wiset ends here.)

หนทางหน-ทางบกที่เดินข้ามกิ่วกระแต่เมืองชุมพรชุม-พอนไปจนลำน้ำลํา-น้ําปากจั่นนะเมืองกระบุรีกระ-บุ-รีระยะระ-ยะทางเพียง 1,083 เส้น พวกชาวเมืองที่ไปมาค้าขายค้า-ขายเขาเดินวันเดียวตลอดตะ-หลอด แต่ขบขบวนวนสสอเด็ดผู้คนผู้-คนมาก ต้องกะไห้ให้เดินเปนเป้น 2 วัน เพราะต้องข้ามเขาบันทัดเปเป็นนทานิน-ทางกันงู-กันดารดาน ได้ลองนับที่ต้องขึ้นเขาและลงข้ามไหล่เขามีถึง 31 แห่ง ข้ามลำธารลํา-ทาร 53 แห่ง ลุยไปตามลำธาร 21 แห่ง พาหนะพา-หะ-นะก็ไช้ใช่ได้แต่ช้างม้ากับคนเดินหาบหาม ขบวนขะ-บวนคนมาก ต้องเดินช้าหหอยู่เอง เมื่อฉันล่วงหน้าไปตรวดทางครั้งครังนั้น ได้พบเห็นพบ-เห็นของประหลาดประ-หฺลาดที่ไม่เคยรูรู้ มาแต่ก่อนบางหย่าหย่างงงอ จะเล่าไว้ด้วย หย่างหนึ่งนึ่ง คือ ต้นไม้ไบใบมีพิสพิด เรียกว่า "ตะลังตังช้าง" เปนต้นไม้ต้น-ไม้ขนาดขะ-หฺนาดย่อม สูงราวห้าหกสอกศอก ขึ้นแซกแทรกแซมต้นไม้อื่นหยู่ไนในป่า ไม้หย่างนี้ที่ครีบไบมีขนเปนหนามเล็ก ๆ หยู่รอบไบ ถ้าถูกขนนั้นเข้า ก็เกิดพิสไห้ปวดเจ็บ เขาว่า พิสร้ายแรงถึงช้างกลัว เห็นต้นก็ไม่เข้าไกล้ใกล้ เพียงเอาไบตะลังตังช้างจี้ไห้ถูกตัว ช้างก็วิ่งร้องไป จึงเรียกว่า ตะลังตังช้าง ชาวเมืองชุมพรเล่าต่อไปว่า หาดหาริมลำธารแห่งหนึ่งไนทางที่ฉันไปนั้นเรียกกันว่า "หาดพม่าพะ-ม่าตาย" เพราะเมื่อพม่ามาตีมา-ตีเมืองไทยไทไนรัชกาลรัด-ชะ-กานที่ 2 พักนอนค้างที่หาดนั้น พวกหนึ่งไม่รู้ไม่-รู้ว่า ไบตะลังตังช้างมีพิสช้าง-มี-พิด เอามาปูนอน รุ่งขึ้นก็ตายหมดทั้งพวก คนไปเห็นพม่านอนตายหยู่ที่หาด จึงเรียกกันว่า หาดพม่าตาย แต่นั้นมา แต่ฉันฟังเล่า ออกจะสงสัยสง-ไสว่า ที่จิงจริงเห็นจะเปนเมื่อพม่าหนีไทยกลับไป มีพวกที่ถูกบาดเจ็บถึงสาหัสสา-หัดไปตายลงที่หาดนั้น จึงเรียกว่า หาดพม่าตาย มาแต่เดิม ผผะเอินเอิญคนไปเห็นที่แถวนั้นมีต้นตะลังตังช้างชุม ผู้ที่ไม่รู้เหตุเหดเดิม จึงสมมตสม-มดว่า ตายเพราะเพราะถูกพิสไบสะ-ใบตะลังตังช้าง ถ้าเอาไบตะลังตังช้างมาปูนอนดังว่า คงรู้สึกพิสสงของไบไม้ตั้งแต่ตั้ง-แต่แรก พอหนีเอาตัวรอดได้ ไหนจะนอนทนน-ทะนพิทน-พิดสหสะ-หะยู่จนขาดไจใจตาย ยังมีบางคนกล่าวต่อไปอีกหย่างหนึ่งว่า ไบตะลังตังช้างนั้น ถ้าตัดเอาครีบตรงที่มีขนออกเสียไห้หมดแล้ว ไช้เปนใช้-เป็นผักจิ้มน้ำพริกหรือไส่ใส่แกงกินอร่อยอะ-หร่อยดี ดูก็แปลก แต่ฉันไม่ได้ทดลองทด-ลองไห้ไคใครรกินไบหรือ-กิน-ใบตะลังตังช้างหรือเอาจี้ช้างไห้ฉันดู เปนแต่ไห้เอามาพิจารพิ-จารนาดู รูปร่างหงา-ช้างยู่ไนประเภทเพดไบไม้เหลี่ยม เช่น ไบมะเขือมะ-เขือ ขนาดเขื่องกว่าไบพลูสักหน่อยหนึ่ง แต่ที่ครีบมีขนเหมือนขลิบรอบทั้งไบรอบ-ทั้ง-ใบ ไบไม้มีพิสพวกนั้นยังมีอีก 2 หย่าง เรียกว่า "ตะลังตังกวาง" หย่างหนึ่ง "สามแก้ว" หย่างหนึ่ง แต่รูปไบรีศรีปลายมน เปนไม้ต่างพรพอนรนกับตะลังตังช้าง เปนแต่ที่ครีบมีขนเช่นเดียวกันเดียว-กัน และว่า พิสสงอ่อน ไม่ร้ายแรงถึงตะลังตังช้าง ได้ยินได้-ยินเขาว่าทางข้างเหนือเหนือนที่เมืองลำพูนลำ-พูน ต้นตะลังตังกวางก็มี แต่ฉันไม่ได้เห็นแก่ตาเหมือนที่แหลมมลายูมะ-ลา-ยู

The overland route from Kio Kratae in Chumphon to the Pak Chan River in Kra Buri is only 1,083 sen. The townspeople who travel that way for trade can cover the whole distance in a single day. But a royal procession, with its large number of people, has to be allowed two days because it must cross the Banthat Mountains over difficult terrain. I tried counting the places where we had to climb mountains and descend across their ridges: there were as many as 31. We crossed 53 streams and waded along 21 stretches of stream. The only means of transport were elephants and horses, together with people traveling on foot carrying loads. With so many people in the procession, we naturally had to move slowly. When I went ahead to inspect the route on that occasion, I encountered some strange things that I had never known about before. I shall record one of them here. There was a poisonous-leaved tree called "Ta Lang Tang Chang." It is a smallish tree, about five or six sok tall, growing among other trees in the forest. Around the edges of its leaves are tiny hairs like thorns. If these hairs touch the skin, they cause a painful poisonous irritation. People say the poison is so severe that even elephants fear it. When they see the tree, they will not go near it. Merely touching an elephant with a Ta Lang Tang Chang leaf makes the elephant run away trumpeting, which is why it is called Ta Lang Tang Chang, meaning roughly "the elephant's Ta Lang Tang." The people of Chumphon went on to tell me that a sandy bank beside a stream along the route I was taking was called "Dead Burmese Beach." They said that when the Burmese invaded Siam during the reign of King Rama II, one group stopped and spent the night on that bank. Not knowing that Ta Lang Tang Chang leaves were poisonous, they used them as bedding, and by the next morning the entire group was dead. People found the Burmese lying dead on the beach and from then on called it Dead Burmese Beach. But as I listened to this story, I rather suspected that the truth was that when the Burmese were retreating from Siam, some who had been severely wounded died on that beach, and that this was the original reason for the name Dead Burmese Beach. Later, by chance, people noticed that Ta Lang Tang Chang trees grew abundantly in that area. Those who did not know the original reason therefore assumed that the men had died from the poison of the Ta Lang Tang Chang leaves. If they had really used Ta Lang Tang Chang leaves as bedding, they would surely have felt the poisonous effect as soon as they touched the leaves. Once they had escaped with their lives, how could they have continued lying there suffering from the poison until they died? Some people also said that if all the hairy edges of the Ta Lang Tang Chang leaves were cut away, the leaves could be eaten as a vegetable with chili paste or added to curry, and were quite delicious. That seemed strange too. But I did not experiment by having anyone eat Ta Lang Tang Chang leaves, nor did I have anyone touch an elephant with one so that I could see the effect. I merely had one brought to me for examination. Its shape belonged to the category of angular leaves, like eggplant leaves, and it was somewhat larger than a betel leaf. But its edges were covered with hairs, like a fringe around the entire leaf. There were two other kinds of poisonous-leaved plants of this sort, called "Ta Lang Tang Kwang" and "Sam Kaew." Their leaves were long with rounded tips, and they came from plants of a different species from Ta Lang Tang Chang, but their edges were similarly covered with hairs. Their poison was said to be mild, not nearly as dangerous as that of Ta Lang Tang Chang. I heard that Ta Lang Tang Kwang also grew farther north, in Lamphun, but I had not seen it with my own eyes there as I had in the Malay Peninsula.

เมื่อไปถึงตำบน "บกอินทนิลอิน-ทะ-นิล" ไนในแดนเมืองกระบุรีกระ-บุ-รี ซึ่งจัดเปเป็นนที่นัด-ที่ประทับประ-ทับร้อน ไนวันที่ 2 ก็เห็นของประหลาดประ-หฺลาดอีก ฉันได้ยินได้-ยินเสียงสัตว์สัดร้องหหอยู่ไนป่าที่ต้นเลียบไหญ่ใหญ่ไกล้ใกล้ ๆ กับที่ประทับ ฟังเหมือนเสียงตุ๊กแกตุ๊ก-แก ไปดูก็เห็นตุ๊กแกมีหยู่ไนโพรงต้นเลียบนั้นหลายตัว ออกประหลาดไจใจ เพราะเคยสำคัญสำ-คันมาแต่ก่อนว่า ตุ๊กแกมีแต่ตามบ้านผู้เรือนคน เพิ่งไปรู้เมื่อครั้งครังนั้นว่า ตุ๊กแกป่าก็มี ต่อนั้นมาอีกหลายปี ฉันตามสสอเด็ดไปเมืองชวาชะ-วาเมื่อ พ.สพอร์-สอร์. 2439 ตอนสเด็ดไปทอดพระเนตรพระ-เนดพูเขาไฟโบรรอโม ประทับแรมหยู่ที่บนเขาโตสารีศรี ห้องที่ฉันหยู่ไนโฮเต็ลไกล้กับห้องของนักปราชญ์ปราบฝรั่งฝะ-หรั่งผู้เชี่ยวชาญเชี่ยว-ชาญวิชาวิ-ชาสัตสัดวสาวา-สาสตรสาดคนหนึ่งนึ่งซึ่งออกมาเที่ยวหาสัตว์แปลก ๆ ทางตะวันตะ-วันออกนี้ จะเปนเป้นเยอรมันเยอะ-ระ-มันหรือฮอลันดาฮอ-ลัน-ดาหาซาบทราบไม่ แต่ดูเปนคนแก่แล้ว พูดกันได้ไนภาสาพา-สาอังกริด จึงชอบพูดจาพูด-จาสนทนาสน-ทะ-นากัน แกบอกว่า ที่ไนป่าเมืองชวา มีสัตว์ประหลาดดอหย่าหย่างงงอหนึ่ง เวลาเว-ลาคนเดินทางนอนค้างหยู่ไนป่า มันมักลอบมาอมหัวแม่ตีนดูดเอาเลือดไปกิน คนนอนไม่รู้ไม่-รู้สึกตัว เปนแต่อ่อนเพลียอ่อน-เพลียไปจนถึงจน-ถึงตายก็มี ฉันว่า สัตว์หย่างนั้นไนเมืองไทยไทก็มี เรียกว่า "โป่งค่าง" ฉันเคยได้ยินเขาเล่าว่า มันลอบดูดเลือดคนกินเช่นนั้น แต่ฉันไม่เคยเห็นรูปร่างของมันว่าเปนหย่างไร แกบอกว่า แกหาตัวสัตว์หย่างนั้นได้ที่ด้าย-ที่ไนเมืองชวาหลายตัว ฉันหยากเห็น แกจึงพาเข้าไปเข้า-ไปดูไนห้องสำนักงานสํา-นัก-งานของแก เห็นเอาไส่ใส่ขวดแช่เหล้าไว้ เข้าไปพิจารพิ-จารนาดูก็ตุ๊กแกเรานี่เองนี่-เอง จึงหวนรำลึกรํา-ลึกขึ้นทันทีทัน-ทีถึงตุ๊กแกไนโพรงต้นเลียบที่บกอินทนิล คงเปนตุ๊กแกป่านั่นเองนั่น-เองที่เราเรียกกันว่า ตัวโป่งค่าง

When I reached the village of "Bok Inthanin" in the territory of Kra Buri, which had been designated as a place for a temporary royal rest stop, I saw another strange thing on the second day. I heard an animal calling in the forest from a large Ton Liap tree near the resting place. It sounded like a tokay gecko. When I went to look, I saw several tokay geckos living in cavities in that Ton Liap tree. I was quite surprised, because I had previously assumed that tokay geckos were found only around people's houses. It was only then that I learned that wild tokay geckos existed as well. Several years later, I accompanied the royal procession to Java in B.E. 2439. When His Majesty went to view Mount Bromo, we spent the night on Mount Tosari. My hotel room was next to that of a Western scholar specializing in zoology, who had come to the East to search for unusual animals. I do not know whether he was German or Dutch, but he already appeared to be an elderly man. We could converse in English, and so we often talked together. He told me that in the forests of Java there was a strange animal which, when travelers spent the night in the forest, would secretly come and suck the blood from their big toes. The sleeper would feel nothing, but would merely become increasingly weak, sometimes even to the point of death. I told him that such an animal also existed in Siam, where it was called a "Pong Khang." I had heard people say that it secretly sucked and drank human blood in the same way, but I had never seen what it looked like. He told me that he had found several specimens of this animal in Java. I wanted to see one, so he took me into his office. I saw that he had preserved them in bottles of spirits. When I examined them, they were none other than our familiar tokay geckos. At once I remembered the tokay geckos living in the cavities of the Ton Liap tree at Bok Inthanin. They must have been those wild tokay geckos that we called Pong Khang.

เมื่อฉันไปพักหหอยู่ที่เมืองระนองระ-นอง ก็มีเรื่องแปลกประหลาดประ-หฺลาดเกิดขึ้นอีกเรื่องหนึ่งนึ่ง สมัยสะ-ไหมนั้นยังไม่มีตำหรวดตำรวจภูธรภู-ทอน กรมหมื่นปราบปรปะ-ระปักส์การันต์ ผู้บันชาการททอหานหารเรือ ซงทรงจัดไห้ให้ทหานเรือหมวดหนึ่ง มีนายทหานเรือคุมไปสำหรับสำ-หรับรักสาที่พักที่-พักของฉัน ทหานเรือพวกนั้นจึงไปด้วยกันกับฉันจนถึงจน-ถึงเมืองระนอง วันหนึ่ง ฉันกำกำลังลังนั่งหยู่กับพระยาพระ-ยาระนอง (คอซิซิมมก้ก้ององ ซึ่งพายภายหลังได้เปเป็นนพระยาดำยา-ดำรงสุจริตฯสุ-จะ-ริด สมุหสะ-หมุเทสาภิบาลบาลบานมนทลชุมพรชุม-พอน) และพระกระบุรีกระ-บุ-รี (คอซิมบี้ ซึ่งพายหลังได้เปนพระยารัสรัดดานุประดิประ-ดิษถโอฐ สมุหเทสาภิบาลมนทลภูเก็ตพู-เก็ด) ข้าราชการข้า-ราด-ชะ-กานที่ไปกับฉันก็นั่งหยู่ด้วยหลายคน ขนะขณะนั้น นายทหานเรือเข้าไปเข้า-ไปบอกว่า ทหานเรือป่วยไปคนหนึ่ง อาการเปนเป้นไข้ตัวร้อนและมีเม็ดผุดขึ้นตามผิวหนังผิว-หนัง ดูเหมือนจะออกฝีออก-ฝีดาด พอพระยาระนองกับพระกระบุรีได้ยินได้-ยินก็ตกไจใจ ออกปากออก-ปากว่า น่าจะเกิดลำบากลำ-บากเสียแล้ว เพราะราสดรราด-สะ-ดอนแถวนั้นยังกลัวฝีดาดยิ่งนัก ผิดกับชาวหัวเมืองชั้นไนใน ถ้ารู้ว่า มีคนออกฝีดาดหยู่ที่นั่น เห็นจะเห็น-จะพากันหลบหนี ไม่มีไครใครทำการรับสสอเด็ด ฉันก็ตกไจ ถามว่า จะทำหย่าหย่างงงอไรดี เจ้าเมืองทั้งสองคนบอกว่า ตามประเพนีของราสดรทางนั้น ถ้ามีคนออกฝีดาดที่บ้านไหน พวกชาวบ้านช่วยกันปลูกทับกะท่อมไห้คนเจ็บไปหยู่ต่างหาก หายาและข้าวปลาอาหารอา-หารไปวางไว้ไห้ที่กะท่อม แล้วพวกชาวบ้านพากันทิ้งบ้านเรือนไปหยู่เสียไห้ห่างไกล จนคนไข้คน-ไข้หายสนิธสะ-นิดจึงกลับมา ถ้าคนไข้ตาย ก็เผาเสียไห้สูญสูนไปด้วยกันกับกะท่อม เขาหยากไห้ฉันส่งทหานเรือคนที่เจ็บไปไว้ที่เกาะว่างผู้คนผู้-คนกลางกฺลางลำน้ำลํา-น้ําปากจั่น เขาจะไห้ไปปลูกทับกะท่อมที่อาสัยไส และจะลองหาคนที่ออกฝีดาดแล้วไปช่วยหยู่รักสาพยาบาลพะ-ยา-บาล มิฉะนั้นฉะ-นั้น ถ้าฉันพาคนไข้กลับไปด้วย ไปถึงไหนราสดรที่มาที่-มาทำงานหยู่ที่นั่นก็คงพากันหลบหนีไปหมด ฉันสงสารทสง-สารหานเรือคนไข้ ยังมิรู้ที่จะว่าประการประ-กานไดใด พระทิพทิบจักส์ฯจัก หมอที่ไปประจำประ-จำตัวฉันพูดขึ้นว่า จะไปตรวดดูเสียไห้แน่ก่อน แกไปสักครู่หนึ่งเดินยิ้มกลับมา บอกว่า ไม่ต้องซงพระวิตกวิ-ตกแล้ว คนเจ็บเปนแต่ออกอีสุกอีไสใส มิไช่ใช่ฝีดาด เพราะเม็ดที่ขึ้นห่าง ๆ กันไม่เปนพืดเป็น-พืดเหมือนเม็ดฝีดาด พิสพิดไข้ก็ไม่ร้ายแรงเหมือนหย่างออกฝีดาด รักสาไม่กี่วันก็หาย ได้ฟังดังนั้นก็โล่งไจไปด้วยกันหมด ขากขา-กลับลับจากเมืองระนอง พระทิพจักส์ฯ แกรับคนไข้มาไนเรือลำเดียวกับแก เมื่อขึ้นเดินบก ฉันก็ไห้จัดช้างตัวหนึ่งไห้คนไข้นอนมาไนสับปะคับนำหน้าช้างตัวที่ฉันขี่มาจนถึงเมืองชุมพร รักสาต่อมาไม่กี่วันก็หายเปนปรกติโปก-กะ-ติ ต่อเมื่อคนไข้หายสนิธแล้ว พระทิพจักส์ฯ จึงกะซิบกระ-ซิบบอกฉันว่า ที่จริงทหานเรือคนนั้นออกฝีดาดนั่นเองนั่น-เอง แต่ออกหย่างบางอย่าง-บาง พิสสงไม่ร้ายแรง แกเห็นพอจะพามาได้ จึงคิดเอากลับมา ฉันก็มิรู้ที่จะว่าประการได นอกจากนอก-จากขอบไจ เพราะรอดลำบากมาได้ด้วยมายามา-ยาของแก

When I stayed in Ranong, another strange incident occurred. In those days, there was no provincial police force yet; Prince Prab Porapak, Commander of the Navy, arranged for a platoon of naval soldiers commanded by an officer to guard my quarters. Thus, those naval soldiers traveled with me all the way to Ranong. One day, as I was sitting with Phraya Ranong (Kho Sim Kong, who later became Phraya Damrong Sucharit, Lord Lieutenant of Chumphon Monthon) and Phra Kra Buri (Kho Sim Bee, who later became Phraya Ratsadanupradit, Lord Lieutenant of Phuket Monthon), along with several officials traveling with me, the naval officer came in to report that one of his soldiers had fallen ill. The symptoms were fever and rash-like spots breaking out across his skin, appearing to be smallpox. Upon hearing this, Phraya Ranong and Phra Kra Buri were alarmed and exclaimed that trouble was likely brewing, for the local populace in those parts still feared smallpox exceedingly, unlike the residents of the inner provinces. If they knew someone had smallpox there, they would likely flee, leaving no one to work for the royal reception. I was also startled and asked what ought to be done. Both governors explained that according to local custom, if anyone caught smallpox in a village, the villagers would jointly build a temporary hut for the sick person to live in isolation, leaving medicine, food, and water at the hut before deserting their homes to live far away until the patient recovered completely. If the patient died, the hut would be burned to ashes along with the body. They wished for me to send the sick naval soldier to an uninhabited island in the middle of the Pak Chan River, where they would build a hut for him to live in and try to find someone who had already survived smallpox to nurse him. Otherwise, if I took the patient back with me, wherever we went, the locals working there would all flee. Feeling pity for the sick soldier, I did not know what to say. Phra Thip Chaksu, my personal physician, spoke up, saying he would inspect the patient to be certain first. He went for a moment and returned with a smile, saying there was no need to worry, as the patient merely had chickenpox, not smallpox. This was because the spots were scattered rather than confluent like smallpox lesions, and the fever's severity was not as severe as smallpox, requiring only a few days of treatment to recover. Hearing this brought relief to everyone. On the return trip from Ranong, Phra Thip Chaksu brought the patient along in the same boat with him. When traveling by land, I arranged an elephant for the patient to lie in a howdah ahead of the elephant I rode, all the way to Chumphon. After a few days of continued treatment, he made a full recovery. Only after the patient was completely cured did Phra Thip Chaksu whisper to me that in truth, the naval soldier had indeed caught smallpox, but a mild strain whose virulence was not severe. Seeing that he could be brought along, he decided to bring him back. I had nothing to say except to thank him, for we had escaped an ordeal through his clever ruse.

เรื่องสสอเด็ดเลียบหัวเมืองปักส์การันต์ไต้ใต้ฝ่ายตะวันตะ-วันตกเมื่อ ร.สรอ-สอ. 109 สมเด็ดพระพุทธเจ้าพระ-พุด-ทะ-เจ้าหลหลวงวงตาได้ซงทรงพระราชราดนิพนธ์นิ-พนไว้โดยพิสดารพิด-สะ-ดาน พิมพ์พิมหหอยู่ไนในหนังสือหะ-นัง-สือ "เรื่องสเด็ดประพาสประ-พาดแหลมมลายูมะ-ลา-ยู" แล้ว ฉันจะเล่าแต่เรื่องเสือไหใหญ่ย่ใหญ่ต่อไป เมื่อสเด็ดกลับมาถึงกรุงเทพฯกรุง-เทบ แล้ว ต่อมาไม่ช้าไน พ.สพอร์-สอร์. 2433 นั่นเองนั่น-เอง ได้ข่าวว่า เสือไหย่ที่เมืองชุมพรชุม-พอนถูกยิงตายแล้ว ฉันหยากรู้เรื่องที่ยิงเสือตัวนั้น ไห้ให้สืบถามได้ความว่า ชาวเมืองชุมพรคนหนึ่งนึ่งมีกิจกิดธุระทุ-ระจะต้องเดินทางไปไนป่า เอาปืนติดมือติด-มือไปด้วย แต่มิได้มิ-ได้ตั้งไจใจจะไปยิงเสือ เดินไปไนเวลาเว-ลากลางกฺลางวัน พอเลี้ยวต้นไม้ต้น-ไม้ที่บังหยู่ริมทางแห่งหนึ่งก็เจอะอ้ายเป๋เสือไหย่ประชันประ-ชันหน้ากันไกล้ใกล้ ๆ ชายคนนั้นมีสติสะ-ติเพียงลดปืนลงจากบ่าขึ้นนกหลับตาหลับ-ตายิงไปตรงหน้าแล้วก็ทิ้งปืนวิ่งหนีเอาตัวรอด แต่เปนเป้นเพราะพบเสือไกล้ ๆ ข้างฝ่ายเสือก็เห็นจะเห็น-จะไม่ได้คาดว่าจะพบคน คงยืนชะงักหยู่ ลูกปืนลูก-ปืนจึงถูกที่หัวเสือตายหยู่กับที่ สิ้นชีวิตชี-วิตเสือไหย่เพียงนั้น แต่ยังไม่หมดเรื่อง ฉันนึกถึงนึก-ถึงความหลัง เกิดหยากได้หนังหรือหัวกะโหลกกะ-โหลกเสือตัวนั้น ไห้ไปถามหาได้ความว่า เมื่ออ้ายเป๋ถูกยิงตายแล้ว กำนันกำ-นันนายตำบนเอาซากไปส่งต่อพระยาพระ-ยาชุมพร (ยัง) พระยาชุมพรออกเงินไห้เปเป็นนบำเป็น-บำเหน็ดแก่คนยิง แล้วได้ซากเสือไว้ มิรู้ที่จะทำหย่าหย่างงงอไร มีเจ๊กไปขอซื้อซื้-อ ว่าจะเอาไปทำยา พระยาชุมพรก็เลยขายซากไห้เจ๊กไป ฉันไห้ลงไปถามหาช้าไป จึงไม่ได้หนังหรือหัวกะโหลกอ้ายเป๋ดังประสงค์ประ-ส่ง เปนสิ้นเรื่องเสือไหย่เมืองชุมพรเพียงเท่านี้.

The account of the royal journey through the western provincial towns of the southern region in R.S. 109 was written in detail by His Majesty King Chulalongkorn and has already been published in the book "The Royal Journey to the Malay Peninsula." I shall continue only with the story of the great tiger. After His Majesty returned to Bangkok, it was not long before, in B.E. 2433, news arrived that the great tiger in Chumphon had been shot dead. I wanted to know how the tiger had been killed, so I had inquiries made. It turned out that a man from Chumphon had some business that required him to travel into the forest. He took a gun with him, but had no intention of hunting a tiger. He was walking in broad daylight when, upon turning around a tree beside the path, he suddenly found himself face to face with Ai Pe, the great tiger, at very close range. The man's only presence of mind was to lower the gun from his shoulder, cock it, close his eyes, and fire straight ahead. He then dropped the gun and ran for his life. But because the encounter had occurred at such close quarters, the tiger itself apparently had not expected to meet a person and had stopped in surprise. The bullet therefore struck the tiger in the head, killing it on the spot. Thus the great tiger's life came to an end. But that was not quite the end of the story. Remembering the affair later, I became interested in obtaining the tiger's hide or skull. I had someone make inquiries and learned that after Ai Pe had been shot dead, the village headman took the carcass and delivered it to Phraya Chumphon (Yang). Phraya Chumphon paid the man who had shot the tiger a reward and kept the carcass, not knowing what to do with it. A Chinese man came and asked to buy it, saying that he wanted to use it to make medicine, so Phraya Chumphon sold the carcass to him. By the time I sent someone to ask about it, I was too late, and therefore did not obtain Ai Pe's hide or skull as I had hoped. That brings the story of the great tiger of Chumphon to an end.

ดูฉบับฉะ-บับอื่นของงานนี้ที่ ห้ามไม่ให้เจ้าไปเมืองสุพรรณสุ-พัน

See another version of this work at "Forbidding Princes from Going to Suphan Buri"