-
นิทานที่ 8 เรื่องเจ้าพระยาอภัยราชา (โรลังยัคมินส)
Tale 8: The Story of Chaophraya Aphai Racha (Roland-Jacques Ménès)
-
นิทานที่ 8
Tale 8
-
เรื่องเจ้าพระยาอภัยราชา (โรลังยัคมินส)
The Story of Chaophraya Aphai Racha (Roland-Jacques Ménès)
-
เมื่อสมเด็ดกรมพระยาเทวะวงส์วโรปการซงเปนตำแหน่งเสนาบดีกะซวงการต่างประเทสแต่ยังเปนกรมหมื่น แรกได้มิสเตอร์เฮนรี อาลบาสเตอร์ ซึ่งเคยเปนข้าราชการอังกริดแล้วลาออกจากตำแหน่งมารับราชการหยู่กับไทยเปนที่ปรึกสากดหมายนานาประเทสมาหลายปี ครั้นมิสเตอร์อาลบาสเตอร์ถึงแก่กัม ซงพระดำหริว่า การที่มีฝรั่งผู้ชำนาญกดหมายนานาประเทสไว้เปนที่ปรึกสาไนกะซวงการต่างประเทสเปนประโยชน์มาก มีพระประสงค์จะหาตัวแทนมิสเตอร์อาลบาสเตอร์ เมื่อหมอเคาแวนซึ่งเปนราชแพทย์ประจำพระองค์ทูนลาไปยุโรปชั่วคราว สมเด็ดกรมพระยาเทวะวงส์ฯ จึงตรัดสั่งหมอเคาแวนไห้ไปสืบหาผู้ชำนาญกดหมายนานาประเทสถวาย หมอเคาแวนไปหาได้เนติบันดิตอังกริดคนหนึ่งชื่อ มิสเตอร์มิตเชล เข้ามารับราชการเปนที่ปรึกสากดหมายไนกะซวงการต่างประเทส แต่มิสเตอร์มิตเชลเปนผู้มีอัชชาสัยก้าวร้าว มิไคร่มีไครชอบ แม้สมเด็ดกรมพระยาเทวะวงส์ฯ ก็ไม่โปรด เมื่อฉันออกไปยุโรปไน พ.ส. 2434 มิสเตอร์มิตเชลยังรับราชการหยู่ ฉันไปถึงกรุงลอนดอน พักหยู่ที่สถานทูตไทย ได้ข่าวว่า มิสเตอร์มิตเชลลาออกจากราชการ ก็ไม่ประหลาดไจอันได แต่คิดถึงสมเด็ดกรมพระยาเทวะวงส์ฯ ว่า จะซงลำบากด้วยต้องหาคนเปนที่ปรึกสาไหม่ นึกขึ้นว่า เวลานั้นตัวฉันหยู่ไนลอนดอน ได้เข้าสมาคมชั้นสูง มีโอกาสจะสืบหาที่ปรึกสาถวายได้ดีกว่าคนอื่นเช่นหมอเคาแวนเคยหาถวาย จึงปรารภกับมิสเตอร์เฟรเดอริควิลเลียมเวอนี ผู้เปนที่ปรึกสาไนสถานทูต มิสเตอร์เวอนีก็เห็นเช่นเดียวกัน บอกว่า เพื่อนของเขาคนหนึ่งมีสักดิ์เปนลอร์ดชื่อ เร เคยรับราชการไนตำแหน่งสูง รู้จักผู้คนมาก จะคิดอ่านไห้พบกับฉัน ถ้าลองวานไห้ลอร์ดเรช่วยสืบหา เห็นจะได้คนดีดังประสงค์ ต่อมามิสเตอรเวอนีนัดเลี้ยงอาหารเย็นที่คลับ (สโมสร) แห่งหนึ่ง เชินลอร์ดเรกับตัวฉันไปกินเลี้ยงด้วยกันที่นั่น เมื่อได้สนทนาปราสัยมีไมตรีจิตต่อกันแล้ว ฉันเล่าถึงที่จะไคร่ได้ผู้ชำนาญกดหมายนานาประเทสมารับราชการเมืองไทยสักคนหนึ่ง ถามลอดร์เรว่า จะช่วยสืบหาผู้ที่สมควนแก่ตำแหน่งไห้ได้หรือไม่ ลอร์ดเรรับว่า จะช่วยหาดู ถ้าพบตัวคนเหมาะกับที่ฉันต้องการเมื่อได จะบอกมาไห้ซาบ ฉันได้พบลอร์ดเรเมื่อจวนจะออกจากประเทสอังกริดหยู่แล้ว ยังไม่แน่ไจว่าลอร์ดเรจะหาคนไห้ได้หรือไม่ จนฉันไปราชการตามประเทสต่าง ๆ ไนยุโรปเส็ดแล้ว ขากลับแวะดูกิจการต่าง ๆ ที่ประเทสอียิปต์ เมื่อพักหยู่นะเมืองไกโร ประจวบเวลาลอร์ดเรแปรสถานไปเที่ยวประเทสอียิปต์ และผเอินไปพักหยู่ที่โฮเต็ลเดียวกัน พอลอร์ดเรรู้ว่าฉันไปถึง ก็ตรงมาหา บอกว่า คนที่ฉันไห้ช่วยหานั้นพบตัวแล้ว เปนชาวเบลเยียมชื่อ โรลังยัคมนส เปนผู้ชำนาญกดหมายนานาประเทสจนขึ้นชื่อนับถือกันทั่วไปไนยุโรป ถึงได้เคยไปรับเลือกเปนนายกของสภากดหมายนานาประเทส และได้เคยเปนเสนาบดีไนประเทสเบลเยียมด้วย แต่เวลานั้นมองสิเออโรลังยัคมินสต้องตกยากโดยมิไช่ความผิดของตนเอง เพราะน้องชายคนหนึ่งทำการค้าขาย ขอไห้มองสิเออโรลังยัคมินสค้ำประกันเงินที่กู้เขาไปทำการ ผเอินน้องชายคนนั้นล้มละลาย มองสิเออโรลังยัคมินสต้องเอาทรัพย์สมบัติของตนจำหน่ายไช้หนี้แทนน้องชายจนแทบสิ้นเนื้อประดาตัว จะหยู่ไนประเทสเบลเยียมต่อไป ไม่มีกำลังจะรักสาสักดิ์ได้ รู้ข่าวว่า ลอร์ดโครเมอกำลังแสวงหาชาวยุโรปที่มีวิชาความรู้เข้าเปนตำแหน่งไนรัถบาลอียิปต์ มองสิเออโรลังยัคมินสจึงออกมาเมืองไกโร ลอร์ดโครเมอก็หยากได้ไว้ แต่ไนเวลานั้นตำแหน่งชั้นสูงอันสมกับสักดิ์และคุนวิเสสของมองสิเออโรลังยัคมินสยังไม่ว่าง ตัวมองสิเออโรลังยัคมินสยังหยู่ที่เมืองไกโร (ชรอยลอร์ดเรจะได้ไปพูดทาบทามแล้ว) ถ้าฉันชวนไปรับราชการเปนที่ปรึกสากดหมายไนประเทสไทย เห็นจะไป ฉันจึ่งขอไห้ลอร์ดเรเชินมองสิเออโรลังยัคมินสมากินอาหารเย็นด้วยกันกับฉันไนค่ำวันนั้น สังเกตดูกิริยาเรียบร้อยหย่างเปนผู้หลักผู้ไหย่ อายุเห็นจะเกือบ 60 ปีแล้ว พอได้สนทนากัน ฉันก็ตระหนักไจว่าซงคุนวิเสสชั้นสูงสมดังลอร์ดเรบอก ฉันจึงถามมองสิเออโรลังยัคมินสว่า ตำแหน่งที่ปรึกสากดหมายนานาประเทสไนประเทสไทยยังว่างหยู่ ถ้ารัถบาลไห้ท่านเปนตำแหน่งนั้น จะรับหรือไม่ มองสิเออโรลังยัคมินสนิ่งหยู่สักประเดี๋ยวตอบว่า ถ้ารัถบาลไทยปราถนา ก็จะยอมไป ฉันบอกว่า จะโทรเลขถามรัถบาลไปไนทันที แล้วจึงมีโทรเลขทูนสมเด็ดกรมพระยาเทววงส์ฯ ไนค่ำวันนั้นว่า ฉันพบเนติบันดิตเบลเยียมอันมีชื่อเสียงไนยุโรปและเคยเปนเสนาบดีไนประเทสของตนด้วยคนหนึ่งซึ่งอาดจะเอามารับราชการเปนที่ปรึกสากดหมายได้ จะต้องพระประสงค์หรือไม่ ขอไห้ซงตอบโดยเร็ว พอรุ่งขึ้นก็ได้รับพระโทรเลขตอบว่า ไห้ฉันตกลงรับมองสิเออโรลังยัคมินสทีเดียว เมื่อตกลงกันแล้ว มองสิเออโรลังยิคมินสขอกลับไปจัดการบ้านเรือนและรับครอบครัวที่ประเทสเบลเยียมก่อน แล้วจะตามมาไห้ถึงกรุงเทพฯ พายไน 3 เดือน ส่วนตัวฉันก็ออกจากเมืองไกโรมาไนวันที่ตกลงกันนั้น เลยไปอินเดียและเมืองพม่า กลับมาถึงกรุงเทพฯ ปลายเดือนมีนาคม พ.ส. 2434 ก่อนมองสิเออโรลังยัคมินสมาถึง ซาบว่า พระเจ้าอับบัส ผู้เปนเคดิฟครองประเทสอียิปต์ต่อพระเจ้าติวฟิก มีโทรเลขมาถวายสมเด็ดพระเจ้าหยู่หัวว่า รัถบาลอียิปต์ไคร่จะตั้งมองสิเออโรลังยัคมินสเปนตำแหน่งสำคันไนกะซวงยุตติธัมของประเทสอียิปต์ แต่มองสิเออโรลังยัคมินสไม่ยอมรับ อ้างว่า ได้สัญญาจะเข้ามารับราชการไนประเทสไทยเสียแล้ว ถ้ารัถบาลไทยไม่เพิกถอนสัญญา ก็จะรับตำแหน่งไนอียิปต์ไม่ได้ เคดิฟจึงทูนขอไห้โปรดซงสงเคราะห์ด้วยเพิกถอนสัญญาปล่อยไห้มองสิเออโรลังยัคมินสรับราชการหยู่ไนอียิปต์ สมเด็ดพระเจ้าหยู่หัวมีพระราชโทรเลขตอบไปว่า ประเทสอียิปต์หยู่ไกล้ยุโรป จะหาคนรับราชการได้ง่ายกว่าประเทสไทยซึ่งหยู่ห่างไกล ขอไห้เคดิฟซงเห็นแก่ประเทสไทยเถิด ซงตอบเช่นนั้นแล้วก็สิ้นปัญหา เมื่อมองสิเออโรลังยัคมินสเข้ามาถึงกรุงเทพฯ ไน พ.ส. 2435 พอสมเด็ดกรมพระยาเทววงส์ฯ ซงรู้จัก ก็ตระหนักพระหรึทัยว่า ได้คนซงคุนวิเสสสูงกว่าชาวต่างประเทสที่เคยมารับราชการแต่ก่อน พาเฝ้าสมเด็ดพระเจ้าหยู่หัว ซงสนทนาด้วย ก็ประจักส์พระราชหรึทัยว่า มองสิเออโรลังยัคมินสชำนาญทั้งกดหมายและลักสนะการปกครองไนยุโรป ด้วยเคยได้เปนเสนาบดีกะซวงมหาดไทยไนเบลเยียม อาดจะเปนประโยชน์แก่เมืองไทยได้หลายหย่าง จึงซงตั้งไห้เปนตำแหน่ง "ที่ปรึกสาราชการทั่วไป" มิไช่เปนที่ปรึกสาราชการแต่ไนกะซวงการต่างประเทสกะซวงเดียว ต่อมาซงพระราชดำหริว่า มองสิเออโรลังยัคมินสทำราชการเปนประโยชน์มาก ด้วยมีความภักดีต่อประเทสไทย และมีอัชชาสัยเข้ากับไทยได้ดีทุกกะซวง ทั้งเปนผู้ไหย่สูงอายุ และเคยมีบันดาสักดิ์สูงถึงเปนเสนาบดีไนบ้านเมืองของตนมาแต่ก่อน จึงซงสถาปนาขึ้นเปนที่เจ้าพระยาอภัยราชาฯ เมื่อ พ.ส. 2439 ได้รับราชการสำคันต่าง ๆ จนถึงหยู่ไนคนะที่ปรึกสาของสมเด็ดพระบรมราชินีนาถเมื่อซงสำเหร็ดราชการแผ่นดิน นับเปนฝรั่งคนที่ 2 ซึ่งได้เปนเจ้าพระยาต่อจากเจ้าพระยาวิชาเยนทครั้งสมเด็ดพระนารายน์มหาราช
When Somdet Krom Phraya Devawongse Varopakarn was serving as Minister of Foreign Affairs, while he was still Krom Muen, he first obtained the services of Mr. Henry Alabaster, who had previously been a British civil servant but had resigned his post and entered the Siamese service as an adviser on international law for several years. When Mr. Alabaster died, he reflected that having a foreigner skilled in international law as an adviser in the Ministry of Foreign Affairs was highly beneficial, and he wished to find a replacement for Mr. Alabaster. When Dr. Cawvan, who was the King's personal physician, took temporary leave to travel to Europe, Somdet Krom Phraya Devawongse therefore instructed Dr. Cawvan to seek out a specialist in international law for him. Dr. Cawvan found an English barrister named Mr. Mitchell, who entered the Siamese service as a legal adviser in the Ministry of Foreign Affairs. Mr. Mitchell, however, had an aggressive disposition and was not much liked by anyone; even Somdet Krom Phraya Devawongse did not favor him. When I went to Europe in B.E. 2434, Mr. Mitchell was still in government service. I arrived in London and stayed at the Siamese legation, where I learned that Mr. Mitchell had resigned from the government service. This did not surprise me in the least, but I thought of Somdet Krom Phraya Devawongse and how he would have difficulty finding a new adviser. It occurred to me that, since I was then in London and had entered high society, I had a better opportunity to seek an adviser for him than someone such as Dr. Cawvan had previously had. I therefore mentioned the matter to Mr. Frederick William Verney, who was an adviser at the legation. Mr. Verney thought likewise and said that one of his friends, a man of noble rank named Lord Re, had previously held a high government position and knew many people. He would arrange for me to meet him. If I asked Lord Re to help look for someone, he thought we would find a good man who suited our purpose. Later, Mr. Verney arranged a dinner at a certain club and invited Lord Re and me to dine there together. After we had conversed and established friendly relations, I explained that I wished to find someone skilled in international law to enter the Siamese government service. I asked Lord Re whether he could help find a man suitable for the position. Lord Re agreed to help look. If he found someone who suited my requirements, he would let me know. I met Lord Re when I was already on the point of leaving England, and I was still uncertain whether he would be able to find anyone. After I had completed my official visits to various European countries, I stopped in Egypt on my way home to inspect various affairs there. While I was staying in Cairo, it happened that Lord Re had also traveled to Egypt and, by coincidence, was staying at the same hotel. As soon as Lord Re learned that I had arrived, he came straight to see me and said that he had found the man I had asked him to look for. He was a Belgian named Monsieur Roland-Jacquemyns, a renowned specialist in international law who was widely respected throughout Europe. He had even been elected president of the International Law Council and had formerly served as a minister in Belgium. At that time, however, Monsieur Roland-Jacquemyns had fallen into hardship through no fault of his own. One of his brothers was engaged in commerce and had asked Monsieur Roland-Jacquemyns to guarantee money he had borrowed for his business. The brother happened to go bankrupt, and Monsieur Roland-Jacquemyns had to sell his own property to repay his brother's debts, until he was almost completely impoverished. He could no longer remain in Belgium, as he lacked the means to maintain his rank. He had heard that Lord Cromer was seeking knowledgeable Europeans to serve in the Egyptian government, so Monsieur Roland-Jacquemyns had gone to Cairo. Lord Cromer also wanted to employ him, but at that time no senior position commensurate with Monsieur Roland-Jacquemyns's rank and exceptional qualifications was vacant. Monsieur Roland-Jacquemyns was still in Cairo (apparently Lord Re had already gone to speak with him informally). If I invited him to enter the Siamese service as a legal adviser, he would probably go. I therefore asked Lord Re to invite Monsieur Roland-Jacquemyns to dine with me that evening. I observed that he had the composed manner of a distinguished gentleman and appeared to be nearly sixty years old. As soon as we conversed, I realized that he possessed the high qualifications Lord Re had described. I therefore asked Monsieur Roland-Jacquemyns whether the position of adviser on international law in Siam was still vacant, and whether he would accept it if the Siamese government offered it to him. Monsieur Roland-Jacquemyns remained silent for a moment before replying that, if the Siamese government desired him, he would agree to go. I told him that I would telegraph the government immediately to ask. That same evening I sent a telegram to Somdet Krom Phraya Devawongse stating that I had met a renowned Belgian jurist, who had also formerly served as a minister in his own country, and who might be brought into the Siamese service as a legal adviser. I asked whether he would be acceptable and requested a prompt reply. The next day I received a royal telegram instructing me to conclude the agreement with Monsieur Roland-Jacquemyns at once. Once the agreement had been made, Monsieur Roland-Jacquemyns asked to return first to Belgium to put his household affairs in order and bring his family, after which he would follow and arrive in Bangkok within three months. I myself left Cairo on the day the agreement was made, continuing on to India and Burma, and returned to Bangkok at the end of March, B.E. 2434. Before Monsieur Roland-Jacquemyns arrived, I learned that King Abbas, the Khedive who ruled Egypt after Khedive Tewfik, had sent a telegram to the King of Siam stating that the Egyptian government wished to appoint Monsieur Roland-Jacquemyns to an important position in the Egyptian Ministry of Justice. Monsieur Roland-Jacquemyns refused, however, explaining that he had already promised to enter the Siamese government service. Unless the Siamese government withdrew its agreement, he could not accept the Egyptian position. The Khedive therefore appealed to the King of Siam to show consideration by withdrawing the agreement and allowing Monsieur Roland-Jacquemyns to serve in Egypt. The King replied by royal telegram that Egypt was close to Europe and could therefore find people willing to enter its service more easily than Siam, which was far away. He asked the Khedive to take Siam's interests into consideration. After that reply, the matter was settled. When Monsieur Roland-Jacquemyns arrived in Bangkok in B.E. 2435, as soon as Somdet Krom Phraya Devawongse came to know him, he realized that he had obtained a man of qualifications superior to those of the foreigners who had previously entered Siamese government service. He brought him to an audience with the King, and after conversing with him, the King realized that Monsieur Roland-Jacquemyns was highly knowledgeable both in law and in the forms of government practiced in Europe, having formerly served as Minister of the Interior in Belgium. He could therefore be of benefit to Siam in many ways. The King accordingly appointed him to the position of "General Adviser to the Government," rather than making him an adviser solely to the Ministry of Foreign Affairs. Later, the King reflected that Monsieur Roland-Jacquemyns's service was highly beneficial because of his loyalty to Siam and his ability to work well with every ministry. He was also an elderly and distinguished man who had formerly held high rank as a minister in his own country. The King therefore elevated him to the title of Chao Phraya Abhai Raja in B.E. 2439. He went on to hold various important government positions and eventually became a member of the Council of the Queen when she assumed the regency. He was the second Westerner to receive the title of Chao Phraya, following Chao Phraya Wichayen during the reign of King Narai the Great.
-
เจ้าพระยาอภัยราชา (โรลังยัคมินส) รับราชการหยู่ได้สัก 7 ปี เกิดป่วยเจ็บด้วยชราภาพ และจะทนอากาสร้อนหยู่ต่อไปไม่ไหว จึงจำไจต้องทูนลาออกจากราชการ สมเด็ดพระเจ้าหยู่หัวก็ซงเสียดาย แต่ก็ต้องพระราชทานพระบรมราชานุญาต ด้วยซงพระราชดำหริว่า มีความจำเปนเช่นนั้นจิง เจ้าพระยาอภัยราชา (โรลังยัคมินส) กลับออกไปหยู่บ้านเดิมได้สักสองสามปีก็ถึงอสัญกัม คุนหยิงอภัยราชาก็ถึงอนิจกัมไนเวลาไกล้ ๆ กัน แต่มีบุตรรับราชการของเมืองไทยต่อมา 2 คน บุตรคนไหย่เปนผู้เชี่ยวชาญกดหมายคล้ายบิดา มีชื่อเสียงจนพระเจ้าแผ่นดินเบลเยียมซงตั้งไห้มียสเปนบารอน คนนี้ได้เปนผู้พิพากสาของเมืองไทยที่ไนสาลต่างประเทส นะ กรุงเฮก บุตรคนที่ 2 ได้เปนกงสุลเยเนอราลไทยหยู่ นะ กรุงบรุสเซล ชาวเบลเยียมยังนับถือตระกูลโรลังยัคมินสหยู่จนบัดนี้
Chaophraya Aphai Racha (Roland-Jacques Ménès) served for about seven years before falling ill from old age and finding that he could no longer endure the hot climate. He was therefore obliged to tender his resignation from government service. His Majesty regretted losing him, but granted permission because he considered that his departure was truly necessary. Chaophraya Aphai Racha (Roland-Jacques Ménès) returned to live in his homeland and, after two or three years, died. Khunying Aphai Racha also died at about the same time. They nevertheless left two sons who continued to serve the Siamese government. The elder son was an expert in law like his father and became so renowned that the King of Belgium appointed him a baron. He served as a Siamese judge at the International Court at The Hague. The second son became the Siamese consul-general in Brussels. The Belgian people continue to hold the Roland-Jacques Ménès family in high regard to this day.
-
เมื่อเจ้าพระยาอภัยราชาถึงอสัญกัมแล้วกว่า 20 ปี ฉันไปยุโรปครั้งหลังไน พ.ส. 2473 ไปถึงกรุงบรุสเซล ราชธานีของประเทสเบลเยียม พวกสมาชิกไนสกูลโรลังยัคมินส บุตรเจ้าพระยาอภัยราชาทั้ง 2 คนที่ได้กล่าวมาแล้ว และธิดาที่เคยเข้ามาหยู่ไนเมืองไทย 2 คน กับที่เปนชั้นหลายด้วยกันรวมกว่า 10 คน พร้อมกันมาสแดงความขอบไจและขอเลี้ยงเวลาค่ำไห้แก่ฉันด้วย เมื่อเลี้ยงแล้ว เขาอยากจะรู้เรื่องเดิมที่ฉันพาเจ้าพระยาอภัยราชาเข้ามารับราชการเมืองไทย ขอไห้ฉันเล่าไนเวลาประชุมกันวันนั้น ฉันได้เล่าเรื่องที่เขายังไม่รู้ไห้เขาฟังตามความประสงค์ แต่ยังมิได้เขียนลงไว้ จึงมาเขียนไนนิทานเรื่องนี้ ด้วยเห็นเปนคติควนนับเข้าไนนิทานโบรานคดีได้เรื่องหนึ่ง.
More than twenty years after Chao Phraya Abhai Raja passed away, I made my last trip to Europe in B.E. 2473 (1930). Upon arriving in Brussels, the capital of Belgium, members of the Rolin-Jaequemyns family—both of Chao Phraya Abhai Raja's aforementioned sons, two daughters who had previously lived in Thailand, and several grandchildren, amounting to more than ten people in total—assembled to express their gratitude and host a dinner for me. After the meal, wishing to know the original story of how I brought Chao Phraya Abhai Raja into Thai government service, they asked me to relate it during their gathering that day. I told them the story they did not yet know according to their wish, but had not yet written it down. I have therefore written it in this tale, considering it a worthy lesson to be included as one of the Historical Tales.