Among the Weeds: III

III

III

— Będę się starał! — zawołał zwyciężony.

“I'll try my best!” cried the defeated boy.

— Staraj się Milu, staraj — szepnęła — och!

“Do try, Milu, do try,” she whispered. “Oh!”

gdybyś ty już pojmował, jakie to życie jest ciężkie... bardzo ciężkie...

If only you could understand how hard life is... so very hard...

Mówiła to ze znużeniem wielkiém, jakby słowa skargi gwałtem przychodziły jéj na usta.

She spoke with profound weariness, as though words of complaint were being forced from her lips.

— Zobaczysz Andziu — zawołał Emil, drąc energicznie wyciętego konia — ja się nauczę!

“You'll see, Andzia!” cried Emil, vigorously tearing up the paper horse he had cut out. “I'll learn!”

Ucałowała go, zapaliła mu lampę, dopilnowała by usiadł do książki, wzięła nożyczki, żeby nie miał pokusy do nich powrócić, i wyszła.

She kissed him, lit his lamp, made sure he sat down to study, took away the scissors so that he would not be tempted to return to them, and left.

Teraz na chwilę wysunęła się z mieszkania; nie poszła jednak daleko, nie wzięła nawet kapelusza.

Now she slipped out of the apartment for a moment; she did not go far, however, and had not even taken her hat.

W tym samym domu mieszkała jéj koleżanka z pensyi, któréj ojciec zajmował jakąś sądową posadę, poszła tam i w parę minut powróciła spiesznie.

A school friend of hers lived in the same building, whose father held some position in the courts. She went there and hurried back within a few minutes.

Ściemniło się już zupełnie; Anna przy lampie znów usiadła do roboty.

It had grown completely dark; Anna sat down to her work again by the lamplight.

— Andziu, która godzina? — zapytała po chwili chora.

“Andzia, what time is it?” the sick woman asked after a while.

Zegar wskazywał już blizko dziewiątą, choć wydzwonił czwartą dopiero.

The clock now showed nearly nine, although it had only just struck four.

Zajrzała do kuchni.

She looked into the kitchen.

Najemnica, która zastępowała w ubogiém gospodarstwie służącą, przyszła właśnie nastawić samowar.

The woman hired to help with the poor household in place of a servant had just come to set the samovar going.

Anna dała jéj pieniędzy na bułki, potem przysunęła do lampy stary fotel i na stole położyła „Dziennik Łódzki. ”

Anna gave her some money for bread rolls, then drew an old armchair closer to the lamp and placed the Łódź Daily on the table.

— Andziu!

“Andzia!”

ojciec powinienby już wrócić — wyrzekła znowu chora.

Father ought to have come home by now,” the sick woman said again.

— Wróci zapewne zaraz.

“He'll probably be back soon.”

Kobieta poruszyła się niecierpliwie na łóżku.

The woman shifted impatiently in bed.

— Już dawno powinien być w domu.

“He should have been home long ago.”

— Mamo, wiesz dobrze, że to od niego nie zależy.

“Mother, you know very well that it's not up to him.”

— Tak.

“Yes.

Nie zależy, bo wyzyskiwać się daje.

It's not up to him because he lets himself be exploited.

Ja to zawsze mówię, ale mnie nikt nie słucha.

I always say so, but nobody listens to me.”

W téj chwili dały się słyszeć na schodach ciężkie kroki, jakie stawiają ci, którym stopy trudno unieść od ziemi; a razem rozległ się suchy kaszel.

At that moment, heavy footsteps could be heard on the stairs, the kind made by someone whose feet are difficult to lift from the ground; at the same time, a dry cough rang out.

Anna zerwała się z miejsca.

Anna sprang to her feet.

— Mamo! — zawołała błagalnie — nie męcz ojca, daj mu odetchnąć.

“Mother!” she cried pleadingly. “Don't torment Father; give him a chance to catch his breath.”

Pobiegła drzwi otworzyć, a chora mówiła do siebie:

She hurried to open the door, while the sick woman muttered to herself:

— Alboż to ja, to on męczy siebie i nas wszystkich...

“As if I were the one! He is the one who torments himself and all of us...”

Taka nędza!

Such misery!

W kuchni Anna pomagała ojcu zdjąć paltot, odebrała od niego kapelusz, laskę, tekę; położyła to wszystko na zwykłém miejscu, za swoją maszyną.

In the kitchen, Anna helped her father take off his overcoat and took his hat, cane, and portfolio from him; she placed everything in its usual spot, behind her sewing machine.

Pan domu do pokoju słabo oświetlonego wszedł wolnym krokiem.

The master of the house entered the dimly lit room at a slow pace.

Zbliżył się naprzód do żony i, nic nie mówiąc, pocałował ją w rękę, potem szedł prosto do fotelu, który mu córka przygotowała, i usiadł w nim ciężko.

First he approached his wife and, without saying a word, kissed her hand. Then he went straight to the armchair his daughter had prepared for him and sank heavily into it.

Teraz, gdy wynurzył się z pomroki i na twarz padły mu promienie lampy, ukazała się postać złożona z samych sprzeczności.

Now, as he emerged from the gloom and the lamplight fell upon his face, a figure composed entirely of contradictions came into view.

Był to niegdyś człowiek wysoki i dobrze zbudowany, a jednak żeby to ocenić, trzeba było dobrze się w niego wpatrywać; zdawało się, że przygarbione ciało zmalało, że szerokie ramiona ścisnęły się pod działaniem jakiéjś tłoczni nieustannéj, która go zmiażdżyła, zarówno fizycznie jak moralnie, i przemieniła na maszynę, wykonywającą z góry nakreślone czynności.

He had once been a tall, well-built man, yet one had to look closely to appreciate this; his stooped body seemed to have shrunk, his broad shoulders compressed by some relentless press that had crushed him, both physically and morally, and transformed him into a machine performing tasks laid out in advance.

Patrząc na niego wydawało się rzeczą naturalną, że nogi nie mogły oderwać się od ziemi, że oddech był krótki.

Looking at him, it seemed only natural that his feet could scarcely lift from the ground and that his breathing was shallow.

Płuca w tym człowieku musiały być zduszone skurczeniem się całéj postawy i nie mogły zaczerpnąć potrzebnéj ilości powietrza.

His lungs must have been constricted by the contraction of his entire frame, unable to draw in the air they needed.

Odbywała się w nim widocznie radykalna przemiana, organizm przystosowywał się do warunków nowych, w których się nie zrodził i nie wychował.

A radical transformation was evidently taking place within him; his body was adapting to new conditions in which he had neither been born nor raised.

Toż samo dostrzedz można było na twarzy okrągłéj z orlim nosem, sumiastym wąsem i wybitnym szlacheckim typem.

The same could be observed in his round face, with its aquiline nose, luxuriant moustache, and distinctly aristocratic features.

Oczy niebieskie, które snadź Anna po nim odziedziczyła, przywykłe były do rozglądania się w szerokich przestrzeniach, usta do przyjaznych uśmiechów, czoło do pogody, która może niegdyś była jego zwykłym wyrazem.

His blue eyes, which Anna had evidently inherited from him, were accustomed to surveying wide-open spaces; his lips to friendly smiles, and his brow to the serene expression that might once have been his usual one.

Dziś, źrenice przygasłe uwypukliły się z powodu ciągłego wpatrywania się w przedmioty blizkie i drobne, na białku, zżółkłém od troski czy starości, zarysowały się krwawe żyłki, a przytem wzrok był niepewny, lękliwy, rumiane niegdyś policzki blade i zapadłe.

Today, his dimmed pupils protruded from constantly staring at small objects close at hand; blood-red veins stood out against the whites of his eyes, yellowed by worry or age. His gaze was uncertain and timid, and his once rosy cheeks were pale and sunken.

Stać się to mogło za sprawą starości, ale także i téj wielkiéj organicznéj przemiany, jaka w nim była widoczną.

This might have been the work of old age, but also of that great physical transformation so plainly visible in him.

Wieku jego oznaczyć było niepodobna; włosy nawet nie dawały pod tym względem wskazówki, rzadkie i miękie ich kosmyki miały niepewny kolor, który zarówno mógł należeć do blondyna, jak do osiwiałego starca.

It was impossible to determine his age; even his hair offered no clue. Its sparse, soft strands were of an indeterminate colour, equally suggestive of a blond man or a grey-haired old man.

Gdy tak siedział, z okiem bezmyślnie przed siebie utkwioném, z opuszczonemi ramionami, można było przysiądz, że niezmierna ilość wiosen i zim zaciążyła nad nim, a znów czasem, rzadko bardzo, kiedy się ożywił, gdy podniósł czoło i w oczach zbudził się dawny wyraz, przychodziło na myśl, że nie był on tyle starym co steranym, że gdyby życie jego potoczyło się łatwiejszą koleją, mógłby może jeszcze dosiąść ognistego konia i dowodzić białym mazurem.

As he sat there, his eyes staring blankly ahead and his shoulders drooping, one could have sworn that countless springs and winters had weighed upon him. Yet sometimes, very rarely, when he came to life, raised his head, and the old expression returned to his eyes, one was reminded that he was not so much old as worn out; that if his life had followed an easier course, he might perhaps still mount a spirited horse and lead a white mazurka.

Ale dziś... dziś zdawał się on pomniejszać, usuwać ażeby zabierać najmniéj miejsca, nikomu nie wpaść w oczy i skryć się przed nieszczęściem, które go snadź prześladowało.

But today... today he seemed to be shrinking, withdrawing, trying to take up as little room as possible, escape everyone's notice, and hide from the misfortune that evidently pursued him.

Ruchy jego miały coś automatycznego, zapewne przywykł od dawna wykonywać czynności, w których myśl i wola nie brały udziału.

There was something mechanical about his movements; evidently he had long been accustomed to performing tasks that required neither thought nor will.

Przez pewien przeciąg czasu siedział w milczeniu, jakby przychodził zwolna do siebie po długiém przebywaniu w dusznéj atmosferze.

For some time he sat in silence, as though slowly recovering after a prolonged stay in a stifling atmosphere.

Anna kilka razy przeszła koło niego, a widząc, że nie zwraca na nią uwagi, przybliżyła się zcicha.

Anna walked past him several times, and seeing that he paid her no attention, quietly approached him.

On siedział wciąż nieruchomy, z oczyma utkwionemi przed siebie.

He remained motionless, his eyes fixed straight ahead.

Wówczas podsunęła mu pod oczy „Dziennik łódzki”.

Then she held the Łódź Daily up before his eyes.

Źrenice jego zabłysły nagle, ręce wyciągnęły się i pochwyciły pismo; ale to trwało krótko.

His pupils suddenly lit up, his hands reached out and seized the newspaper; but the moment passed quickly.

— Na co mi to — odezwał się, spoglądając w okno, jakby lękał się być spostrzeżonym.

“What do I need this for?” he said, glancing towards the window as though afraid of being seen.

— Lubisz ojcze wieczorem przeczytać gazetę.

“You like to read the newspaper in the evening, Father.”

— Na co mi to — powtórzył, jakby słów jéj nie słyszał — czyście sprzysięgli się wszyscy abym miejsce utracił?

“What do I need this for?” he repeated, as though he had not heard her words. “Have you all conspired to make me lose my position?”

Czy nie wiecie, że p.

Don't you know that Mr.

Holzberg, od czasu jak „Dziennik łódzki” opisał sprawę, jaką miał o dzieci, które pracowały w fabryce na równi ze starszymi, nie ścierpi aby go trzymał który z jego oficyalistów?

Holzberg, ever since the Łódź Daily reported on his case concerning children who worked in the factory alongside adults, will not tolerate any of his employees subscribing to that newspaper?

— My go przecież nie trzymamy — odparła smutno Anna. — Choćbyśmy nawet chcieli, nie mamy na to środków.

“But we don't subscribe to it,” Anna replied sadly. “Even if we wanted to, we couldn't afford it.”

— Zkąd-że jest?

“Then where does it come from?”

— To Helenka Milska chwaliła powieść w odcinku, a ja chciałam ją przeczytać.

“Helenka Milska praised the serialised novel, and I wanted to read it.”

— Nie pożyczaj go więcéj, proszę cię — mówił z widoczną trwogą, zwracając niespokojne oczy na okno, przez które ciekawe oczy mogły wedrzeć się do jego mieszkania.

“Please don't borrow it again,” he said with evident alarm, anxiously turning his eyes towards the window, through which curious onlookers might peer into his apartment.

Anna zrozumiała i starym szalem zasłoniła szyby.

Anna understood and covered the windowpanes with an old shawl.

Ojciec uczuł widoczną ulgę.

Her father was visibly relieved.

— Tak, tak zawsze być powinno — wyrzekł, zasiadając lepiéj w fotelu, jakby teraz dopiero czuł się u siebie.

“Yes, yes, that is how it should always be,” he said, settling more comfortably into his armchair, as though only now did he feel at home.

Ale po chwili namysłu dodał:

But after a moment's thought, he added:

— Nie, to nie dobrze, ludzie gotowi by pomyśleć, że mamy coś do ukrycia, skoro tak szczelnie zamykamy się przed nimi.

“No, that's not right. People might think we have something to hide if we shut ourselves off from them so completely.”

Pozostał czas jakiś zamyślony głęboko, rozbierając zapewne trudne zadanie, jak mu w tym razie postąpić należało, ażeby nie wzbudzić podejrzeń żadnych.

He remained deep in thought for some time, evidently weighing the difficult question of how he ought to act in this situation without arousing any suspicion.

Podniósł wreszcie głowę i spotkał wzrok córki utkwiony w siebie.

At last he raised his head and met his daughter's gaze, fixed upon him.

Uśmiechnął się do niéj, a raczéj usiłował uśmiechnąć.

He smiled at her, or rather, tried to smile.

— Widzisz Andziu — rzekł — o chleb jest bardzo trudno.

“You see, Andzia,” he said, “earning one's bread is very difficult.”

Cóżbyśmy zrobili gdybym go stracił, a p.

What would we do if I lost it? And Mr.

Holzberg nie znosi żadnéj opozycyi.

Holzberg tolerates no opposition.

— Pan Holzberg nie ma przecież prawa mieszać się do tego co robisz lub czytasz w domu — wtrąciła żona, która słuchała męża ze wzrastającą niecierpliwością.

“Surely Mr. Holzberg has no right to interfere with what you do or read at home,” his wife interjected, listening to her husband with growing impatience.

Mąż odwrócił głowę i spojrzał na nią przez ramię w taki sposób, jak człowiek dojrzały patrzy na nierozsądne dziecię.

Her husband turned his head and looked at her over his shoulder in the way a grown man looks at an unreasonable child.

Nie odpowiedział nic.

He said nothing.

— Poddałeś kark pod jego jarzmo, Feliksie — ciągnęła daléj chora — za te nędzne kilkadziesiąt rubli miesięcznie, pracujesz mu od rana do nocy jak wół roboczy i jeszcze się lękasz obrazić go myślą.

“You have put your neck under his yoke, Felix,” the sick woman continued. “For those miserable few dozen roubles a month, you work for him from morning till night like a beast of burden, and you are even afraid of offending him with a thought.”

— Pan Holzberg ma prawo każdéj chwili wypowiedzieć mi miejsce, nie tłumacząc mi się z tego.

“Mr. Holzberg has the right to dismiss me at any moment, without having to give me any explanation.”

— Gdzież znajdzie drugiego takiego jak ty...

“Where on earth will he find another man like you...?”

— Pan Holzberg ma w swoich biurach samych niemców — przerwał żonie, wstrząsając głową złowrogo; — czy ty nie wiesz o tém?

“Mr. Holzberg employs nothing but Germans in his offices,” he interrupted his wife, shaking his head ominously. “Don't you know that?”

Nas coraz mniéj... patrzą na nas jak na rarogi... wygryzają... oddalają bez powodu.

“There are fewer and fewer of us... They look upon us as curiosities... They push us out... dismiss us without reason.”

Dawniéj było co innego... potem po jednemu zaczęli wyrzucać i tylko niemców przyjmują.

“It used to be different... Then they began dismissing us one by one, and now they hire only Germans.”

Lękamy się narazić...

“We're afraid to give offence...”

Przychodzimy pierwsi, wychodzimy ostatni, pracujemy za wszystkich... a przecież...

“We arrive first, leave last, do everyone else's work... and yet...”

Mówił to urywanym głosem, z jakimś rozpaczliwym spokojem.

He spoke in a broken voice, with a kind of despairing calm.

— Alboż nie znajdziesz innego miejsca?

“Can't you find another position?”

— Innego miejsca?

“Another position?”

Nazywam się Bosowicz, pamiętaj o tém.

“My name is Bosowicz, remember that.”

Gdybym był Bösewitz mógłbym na coś rachować, ale tak!...

“If I were Bösewitz, I might have some prospects, but as things are!...”

Pochylił czoło i wyglądał teraz tak znękany, tak bezsilny, jak ofiara, którą los mógł miotać dowoli, bo ona już żadnego oporu stawić mu nie potrafi.

He bowed his head and now looked so crushed, so helpless, like a victim whom fate could toss about at will, because he was no longer capable of putting up any resistance.

W téj chwili wydawał się prawie zgrzybiałym, ręce jego drżały, z piersi wydobywał się z trudnością zduszony oddech.

At that moment he seemed almost decrepit; his hands trembled, and a laboured, stifled breath struggled from his chest.

Anna krzątała się koło herbaty, a co chwila spoglądała na ojca.

Anna busied herself preparing the tea, glancing at her father every now and then.

Gotujący się samowar syczał i rzucał pod sufit kłęby pary, a Emil i Józia, czekając zanim siostra herbatę naleje, gryźli suche bułki z apetytem, podsyconym skąpym obiadem.

The boiling samovar hissed, sending clouds of steam up towards the ceiling, while Emil and Józia, waiting for their sister to pour the tea, eagerly munched on dry bread rolls, their appetites sharpened by the meagre dinner.

Chwila, w któréj gromadzą się przy wspólnym stole pracujące rodziny, ma nawet w ubóstwie swoje słodycze, jeśli zasiądzie wraz z nimi zgoda i miłość.

The moment when working families gather around the same table has its own sweetness, even in poverty, if harmony and love sit down with them.

Ale tu, nad tym skromnym stołem, zawisła niepewność bytu, troska o jutro.

But here, above this humble table, hung the uncertainty of their livelihood and anxiety about the morrow.

Ojciec, głowa rodziny, nie wiedział, czy zabijając się pracą potrafi dzieciom jutro chleba dostarczyć, nie miał siły i odwagi wglądać w ich naukę, w sprawy domowe, nawet o zdrowie żony pytał tylko ze zwyczaju.

The father, the head of the family, did not know whether, despite working himself to death, he would be able to provide bread for his children the next day. He had neither the strength nor the courage to take an interest in their studies or household affairs; he even asked after his wife's health merely out of habit.

Czyż nie lepiéj było dla choréj umrzeć dopóki miała dach nad głową, dopóki może wierzyć, że rodzina jéj nie osiądzie na bruku?

Would it not be better for the sick woman to die while she still had a roof over her head, while she could still believe that her family would not end up destitute on the streets?

Jedna Anna czytała te wszystkie myśli w osłupiałém spojrzeniu ojca, jak czytała śmiertelne znużenie na jego czole.

Anna alone could read all these thoughts in her father's bewildered gaze, just as she could read the mortal weariness on his brow.

I na to nie było żadnéj rady; los ich spełnić się musiał, wiedziała o tém, spełnić koniecznie, spełnić bez ratunku.

There was no remedy for this either; their fate had to run its course. She knew it would, inevitably and beyond all hope of rescue.

W téj chwili zastukano do drzwi kuchennych, bo mieszkanie dzwonka nie posiadało.

At that moment, someone knocked at the kitchen door, for the apartment had no doorbell.

Wszyscy spojrzeli po sobie zdziwieni, bo o téj godzinie nikt do nich nie przychodził.

Everyone looked at one another in surprise, for nobody ever visited them at that hour.

Anna poszła otworzyć.

Anna went to open the door.

— Mój ojcze! — zawołała z wyraźnym zdziwieniem w głosie.

“My father!” she exclaimed, unmistakable surprise in her voice.

I zanim pan Feliks powstał ze swego miejsca, ukazał się na progu kuchenki młody człowiek nieznany.

And before Mr. Felix could rise from his seat, an unfamiliar young man appeared in the kitchen doorway.

— Przepraszam — rzekł — czy mam przyjemność mówić z panem Bosowiczem.

“Excuse me,” he said. “Am I speaking to Mr. Bosowicz?”

Ton mowy, właściwy wykształconemu człowiekowi, rozbrzmiewał dziwnie w uchu mieszkańców téj biednéj siedziby i nie zdołał uspokoić gospodarza domu.

The cultivated tone of his speech sounded strangely to the ears of the inhabitants of this poor home and did nothing to reassure its master.

On przywykł oddawna do smutnych wieści, smutniejszych jeszcze niespodzianek losu i każdy nadprogramowy wypadek przejmował go dreszczem niepokoju.

He had long been accustomed to sad news and even sadder surprises from fate; any unexpected occurrence sent a shiver of apprehension through him.

— Tak, to ja jestem — odparł niepewnym głosom.

“Yes, that's me,” he replied in an uncertain voice.

— Więc pozwól mi się pan przedstawić.

“Then allow me to introduce myself.”

Jestem Jan Krzesławski, syn dawnego sąsiada pana; przepraszam za niewłaściwą porę, w któréj przychodzę, ale wiem, że tylko teraz mogę pana zastać.

“I am Jan Krzesławski, the son of your former neighbour. I apologise for calling at such an inconvenient hour, but I know this is the only time I can find you at home.”

Bosowicz wpatrywał się w gościa.

Bosowicz stared at his visitor.

— Krzesławski! — zawołał — pamiętam, pamiętam.

“Krzesławski!” he exclaimed. “I remember, I remember.”

Jaś!

“Little Jan!”

Pan Jan — poprawił się szybko, przyglądając się młodzieńcowi z widoczną radością. — Przypomniałeś sobie o nas, odszukałeś...

“Mr. Jan,” he quickly corrected himself, looking at the young man with evident delight. “You've remembered us and come looking for us...”

— Pan Jan! — odezwała się Bosowiczowa — chodź­‑że tu pan bliżéj, pokaż się.

“Mr. Jan!” Mrs. Bosowicz called out. “Come a little closer, let us have a look at you.”

Przez jakiś czas mówiono o przeszłości.

For a while, they talked about the past.

Wreszcie Jan, odprowadzając na bok gospodarza domu, rzekł:

At last, Jan drew the master of the house aside and said:

— Nie śmiałbym pana pomimo dawnéj znajomości trudzić i przypominać się, gdyby nie interes.

“Despite our old acquaintance, I would not presume to trouble you or renew our connection if it were not for a matter of business.”

Na to słowo wyraz twarzy pana Feliksa zmienił się nagle i spuścił głowę z widoczném przygnębieniem.

At these words, Mr. Felix's expression changed abruptly, and he lowered his head in visible dejection.

— Interes — szepnął — acha... interes... domyśliłem się tego zaraz.

“Business,” he whispered. “Ah... business... I guessed as much at once.”

Jan obejrzał się po pokoju; nie było gdzie o interesie pomówić swobodnie.

Jan glanced around the room; there was nowhere they could discuss the matter privately.

— Nie lękaj się pan — uspakajał Jan Krzesławski — interes ten nie zagraża panu wcale, przeciwnie, gdyby się go przeprowadzić udało, mógłby wrócić zagrabiony majątek.

“Do not be afraid,” Jan Krzesławski reassured him. “This matter poses no threat to you at all. On the contrary, if we succeed in carrying it through, the property that was seized could be restored to you.”

Sprzeczne uczucia wyraziły się gwałtownie na twarzy Bosowicza.

Conflicting emotions swept visibly across Bosowicz's face.

Chora nie mogła powstrzymać wykrzyknika, Anna wpatrywała się w gościa zdumiona.

The sick woman could not suppress an exclamation, while Anna stared at the visitor in astonishment.

— Jakto? — zapytał wreszcie Bosowicz głosem, w którym drgała trwoga i nadzieja.

“How so?” Bosowicz finally asked, his voice trembling with fear and hope.

— O oszustwie, którego pan stałeś się ofiarą, mówiłem wiele.

“I have spoken at length about the fraud of which you were the victim.”

Dlaczegóż mamy być zawsze wyzyskiwani?

“Why must we always be exploited?”

Oficyalista fabryczny wstrząsnął głową, błyski nadziei zagasły mu w oczach.

The factory employee shook his head, the glimmers of hope fading from his eyes.

— Widzi pan — wyrzekł — oni mają kapitał, a my... my jesteśmy jeszcze szczęśliwi, kiedy nam rzucą pracę, jak kość psu.

“You see,” he said, “they have capital, while we... we are fortunate even when they toss us a job like a bone to a dog.”

To darmo!

“It's no use!”

— Tak być nie powinno, oni pana wprost okradli; wiem o tém.

“It should not be this way. They simply robbed you; I know it.”

— Tak, tak, ale mów pan ciszéj, straciłbym chleb, gdyby kto usłyszał.

“Yes, yes, but speak more quietly. I would lose my livelihood if anyone heard you.”

— Pieniądze pańskie stały się podwaliną ich fortuny.

“Your money became the foundation of their fortune.”

— Po co mi pan to mówisz.

“Why are you telling me this?”

Alboż tego nie pojmuję.

“As if I didn't understand that already.”

Kiedy pan wiesz wszystko... wiesz także, iż nie mam dowodu.

“Since you know everything... you also know that I have no proof.”

— Dowodu tego szukać należy!

“Then that proof must be found!”

— Bądź pan spokojny, on pewno wpadł we właściwe ręce i zniszczonym został.

“Rest assured, it surely fell into the wrong hands and was destroyed.”

— Kto to wie?

“Who can say?”

Mam niejakie powody sądzić przeciwnie.

“I have some reason to believe otherwise.”

Wypadek rzucił mi ślady zatargu pomiędzy Hardmutem a...

“An unexpected occurrence brought to light some traces of a quarrel between Hardmut and...”

— Nie wymawiaj pan tego nazwiska!

“Do not utter that name!”

Człowiek ten jest tu tak potężny, iż jeśli istnieję, to tylko dzięki maluczkości mojéj, inaczéj...

“That man is so powerful here that I survive only because I am so insignificant; otherwise...”

Myślałem nawet o zmianie nazwiska, ale taki pyłek jak ja...

“I even thought of changing my name, but a mere speck like me...”

Hardmut był tylko pionkiem w jego ręku... ja... ja dałem się podejść jak dzieciak... jak głupiec...

“Hardmut was merely a pawn in his hands... I... I let myself be tricked like a child... like a fool...”

Zgubiłem moję rodzinę.

“I ruined my family.”

A dziś...

“And now...”

— Czy mi pan zaufasz? — zapytał Jan. — Wiem, że ludzie, których dobréj wiary nadużyto, potem zwykle nie wierzą nikomu.

“Will you trust me?” Jan asked. “I know that people whose trust has been abused usually find it difficult to believe anyone afterward.”

Bosowicz patrzył przez chwilę w jasne, otwarte oblicze Jana.

Bosowicz gazed for a moment into Jan's frank, open face.

— Ufam — odparł — bo zresztą dlaczegożbyś mnie pan chciał gubić?

“I trust you,” he replied, “for why, after all, would you want to ruin me?”

— A więc mówmy szczerze, mam jakiś ślad, potrzebuję przecież wiedzieć wszystko, nie chciałbym dotykać blizn krwawych, ale pan przecież widzi, że nie powoduje mną ciekawość.

“Then let us speak frankly. I have a lead, and I need to know everything. I would not wish to reopen painful wounds, but surely you can see that curiosity is not what motivates me.”

— Słuchaj pan, historya mego nieszczęścia, jest historyą wielu nieopatrznych.

“Listen. The story of my misfortune is the story of many an imprudent man.”

Majątek mój był nadwyrężony, jak wielu innych; nie byłem wstanie dłużéj gospodarować.

My estate, like many others, had fallen into financial difficulties; I was no longer able to manage it.

Przyjechał niemiec, oglądał, chciał kupić.

A German came, inspected the property, and wanted to buy it.

Sprzedać niemcowi Bosowice gdziem się urodził, wychował, gdzie były prochy wszystkich moich!

Sell Bosowice to a German, where I was born and raised, where all my ancestors lay buried!

Nie mogłem, nie.

I could not, no.

Puściłem w dzierżawę.

I leased it out instead.

Dotąd wszystko w porządku.

So far, everything was in order.

Naraz dzierżawca zapotrzebował dla swoich interesów mieć tytuł dziedzictwa.

Suddenly, the tenant needed hereditary title to the estate for his business interests.

Lękałem się tego, radziłem prawników.

I was uneasy about this and consulted lawyers.

Ażeby uspokoić mię, Hardmut dostarczył poręczenie odpowiedzialnéj osoby za wszelkie straty, jakieby kiedykolwiek ztąd wyniknąć mogły.

To reassure me, Hardmut provided a guarantee from a responsible person covering any losses that might ever arise from the arrangement.

— I papiery te skradzione zostały z biurka?

“And these documents were stolen from your desk?”

— Skradzione niepojętym sposobem!

“Stolen in an inexplicable manner!”

— Hardmut tymczasem sprzedał Bosowice, które już znajdują się w trzeciém czy czwartém ręku; nieprawemu właścicielowi pilno było zatrzeć ślad swego czynu.

“Meanwhile, Hardmut sold Bosowice, which has since passed into the hands of a third or fourth owner. The illegitimate owner was eager to cover his tracks.”

Wynaleziono w nich bogate kopalnie, założono fabryki, dziś wartość ich jest ogromna a towarzystwo akcyjne, w którego posiadaniu zostają, ciągnie z nich krociowe zyski...

Rich mineral deposits were discovered there, and factories were established. Today, the property is enormously valuable, and the joint-stock company that owns it is making vast profits from it...

— Tak, tak, tak! — powtarzał Bosowicz — ja dałem to sobie wydrzeć.

“Yes, yes, yes!” Bosowicz repeated. “I let them tear it away from me.”

— Widziałem zblizka gospodarstwo tego towarzystwa, zaprowadzili język niemiecki w administracyi, nawet zwierzchność robotniczą z Niemiec sprowadzili.

“I have seen the company's operations at close quarters. They have introduced German as the language of administration and have even brought in supervisors for the workers from Germany.”

— Jak tutaj.

“Just as they have here.”

— I postanowiłem wytężyć siły, ażeby przynajmniéj wspólnik kradzieży, którego dosięgnąć można, został odkryty.

“And I resolved to make every effort to expose at least the accomplice in the theft, the one who can still be brought to justice.”

Oto dlaczego przyszedłem do pana.

“That is why I have come to you.”

— Do mnie?

“To me?”

Cóż ja mogę! — zawołał z rozpaczą.

“What can I possibly do?” he cried in despair.

— Czy nie miałeś pan podejrzenia na kogo w chwili spełnienia kradzieży?

“Did you not suspect anyone at the time the theft was committed?”

Hardmut jéj sam nie uskutecznił.

“Hardmut could not have carried it out himself.”

— W domu nie zginęło nic, biurko, w którém chowałem papiery zostało nienaruszone, ulotniło się z niego tylko to, co stanowiło gwarancyą mego majątku.

“Nothing else disappeared from the house. The desk in which I kept the documents was left untouched; the only thing that vanished was what served as security for my estate.”

Hardmut nawet wówczas w Bosowicach nie był obecny, a jednak wiedział on dobrze o tém, co się stało, bo od téj chwili wystąpił jako właściciel.

“Hardmut was not even at Bosowice at the time, and yet he knew perfectly well what had happened, for from that moment onward he came forward as the owner.”

I jeszcze śmiał się w oczy z mojego oporu.

“And he even had the audacity to laugh in my face at my resistance.”

Umilkł, jakgdyby przygniatało go wspomnienie.

He fell silent, as though the memory were weighing him down.

— Teraz to przeszło już — wyrzekł po długiéj chwili niepewnym głosem. — Czas jakiś myślałem, że oszaleję.

“That is behind me now,” he said after a long pause, his voice unsteady. “For a while, I thought I was going mad.”

Przyciskał czoło rękami, jakby ono pękało pod naciskiem żalu.

He pressed his hands against his forehead, as though it might burst beneath the weight of his grief.

W pokoju panowało takie milczenie, iż można było słyszeć przyspieszone tętna serc uderzających gwałtownie.

Such silence filled the room that the quickened beating of their racing hearts could be heard.

— I pan ma nadzieję? — spytała wreszcie szeptem prawie Bosowiczowa.

“And you have hope?” Mrs. Bosowicz finally asked, almost in a whisper.

Oczy jéj świeciły gorączkowo.

Her eyes shone feverishly.

— Nadzieję... to zbyt wiele.

“Hope... that is too much to say.”

Wypadkiem pochwyciłem wątek... ślad wątku, iż nie wszystkie papiery skradzione z biurka zniszczone zostały.

“By chance, I stumbled upon a clue... a hint that not all the papers stolen from the desk had been destroyed.”

Hardmut najmniéj skorzystał; upominał się o większy udział w zysku i odebrał odpowiedź, iż dopóki dokument, poręczający ewentualne pańskie straty istnieje, on do niczego więcéj prawa mieć nie może.

“Hardmut was the one who gained the least. He demanded a larger share of the profits, but was told that as long as the document guaranteeing compensation for any losses you might suffer still existed, he had no right to anything more.”

— Zkąd pan to wiesz?

“How do you know this?”

— Słów parę nieostrożnie przy mnie zamienionych w wagonie, dało mi to przekonanie.

“A few careless words exchanged in my presence in a railway carriage convinced me of it.”

Nie miałyby one żadnego znaczenia, gdybym nie znał historyi pańskiego wydziedziczenia i nie mógł dopełnić ich w myśli...

“They would have meant nothing had I not known the story of how you were robbed of your inheritance and been able to piece together what I heard...”

— Czy pan nie miałeś — pytał daléj po chwili — pomiędzy służbą dworską Michała?

“Did you not have a man named Michał among your household servants?” he continued after a moment.

— Był!

“Yes, there was!”

był ogrodnik tego imienia.

There was a gardener by that name.

— W rozmowie o któréj wspominam pochwyciłem to imię.

“I caught that name in the conversation I mentioned.”

Prawdopodobnie on był sprawcą kradzieży; jego trzeba odszukać.

“He was probably the one who committed the theft; we must find him.”

— Odszukać!

“Find him!”

od tego czasu sześć lat, sześć długich lat upłynęło.

“Six years have passed since then—six long years.”

— Czy przypominasz pan sobie nazwisko tego Michała?

“Can you remember that Michał's surname?”

Pamięć Anny przyszła w pomoc ojcu.

Anna's memory came to her father's aid.

— Michał Wroniak — zawołała — przypominam go sobie dobrze, najtrudniejszą rzecz potrafił wykonać; spryt miał nieporównany, a nigdy w oczy nie patrzał...

“Michał Wroniak!” she exclaimed. “I remember him well. He could manage the most difficult tasks; he was extraordinarily cunning, and he never looked anyone in the eye...”

— Więc mamy i rysopis — rzekł Jan — to coś znaczy.

“Then we have a description as well,” said Jan. “That is something.”

Czy może pani powiedzieć jakiego koloru miał włosy, jaki był jego wzrost, wiek...

“Can you tell me what colour his hair was, how tall he was, how old...”

Tego już nie pamiętała.

She could remember none of that.

Jeśli to miało stanowić ślad, był tak słaby, iż szalony tylko mógł na nim budować nadzieję.

If this was meant to be a clue, it was so faint that only a madman could build any hope upon it.

Mieszkanie, jakie sobie wynajął doktór Krzesławski nie było ani piękném, ani zbyt wygodném, ani nawet położoném w porządniejszéj dzielnicy.

The lodgings Dr. Krzesławski had rented were neither beautiful nor particularly comfortable, nor were they even situated in a respectable neighbourhood.

Wyglądało ono na tymczasową siedzibę człowieka nie przywiązującego do niéj wagi.

They looked like the temporary quarters of a man who had no particular attachment to them.

Nie było tu żadnego przedmiotu postawionego dla efektu, dla przyjemności oka, ani dla zwyczaju.

There was not a single object here placed for effect, for the pleasure of the eye, or even out of habit.

W oknach były takie tylko firanki, które przeszkadzają ciekawemu oku sąsiadów zajrzeć do wnętrza, zwyczajne półki służyły za bibliotekę, za skład narzędzi medycznych.

The windows had only the sort of curtains that kept curious neighbours from peering inside; ordinary shelves served both as a library and as storage for medical instruments.

Okna miały widok na ulicę, a raczéj na szeroką aleję przedmieścia.

The windows overlooked a street—or rather, a broad suburban avenue.

Naprzeciwko stały zabudowania fabryczne, z czerwonéj nieotynkowanéj cegły, z kominami, sterczącemi ku niebu jak kolumny.

Opposite stood the factory buildings, made of bare red brick, with chimneys jutting skyward like columns.

Na głównym budynku widniał napis złożony z wielkich czarnych liter „Herman Pifke”, do których zbiegał się ze stron wszystkich tłum złożony z kilkuset mężczyzn, kobiet, dzieci.

On the main building, the name “Herman Pifke” stood out in great black letters. From every direction, crowds of several hundred men, women, and children converged upon it.

Przed piątą otwierały się na oścież żelazne bramy dziedzińca, fakryka fabryka przyjmowała swych pracowników, z niebotycznych kominów buchały kłęby dymu, syczały olbrzymie kotły.

Before five, the iron gates of the courtyard swung wide open and the factory admitted its workers. Clouds of smoke billowed from the towering chimneys, and enormous boilers hissed.

Para, nakształt iskry elektrycznéj obiegała warstaty i machiny, które rozpoczynały swój taniec piekielny; jedne rwały podsuwaną sobie bawełnę, inne nadawały jéj kształt wałka, inne rozbierały ją na nitki i te nitki skręcały, nawijały na tkackie warstaty, a selffaktory stalową ręką przesuwały cewki...

Steam, like an electric spark, coursed through the workshops and machinery, which began their infernal dance. Some tore apart the cotton fed into them; others shaped it into rolls; still others separated it into threads, twisted those threads, and wound them onto the weaving frames, while the self-actors shifted the bobbins with their iron hands...

Wielki budynek drgał w swoich posadach, od dolnych pięter do szczytu, pod uderzeniem tych pulsów olbrzymich; dyszał, jęczał, piszczał, zgrzytał tysiącem swych członków, wśród których poruszało się mrowisko ludzkie, nakształt drobnych owadów wplątanych w sieć potwornego pająka, który mógł zgnieść ich wszystkich, przy jednym niezręcznym ruchu.

The vast building trembled on its foundations, from the lowest floors to the roof, beneath the pounding of those colossal pulses. It breathed, groaned, squealed, and ground with a thousand moving limbs, among which a human swarm bustled like tiny insects caught in the web of a monstrous spider that could crush them all with one careless movement.