-
นิทานที่ 15 เรื่องอั้งยี่
Tale 15: The Story of Ang Yi Secret Societies
-
เรื่องอั้งยี่ (บทนำ)
The Story of Ang Yi Secret Societies (Introduction)
-
เหตุที่เกิดพวกอั้งยี่ไนเมืองจีน
The Origin of Ang Yi Secret Societies in China
-
อั้งยี่ไนแหลมมลายู
Ang Yi Secret Societies in the Malay Peninsula
-
อั้งยี่แรกมีไนเมืองไทย
The First Ang Yi Secret Societies in Thailand
-
อั้งยี่แรกมีไนเมืองไทยเมื่อรัชกาลที่ 4
The First Ang Yi Secret Societies in Thailand During Reign IV
-
อั้งยี่ไนเมืองไทยเมื่อต้นรัชกาลที่ 5 อั้งยี่กำเริบที่เมืองระนองและพูเก็ต เรื่องอั้งยี่งี่หินหัวควาย อั้งยี่ไนกรุงเทพฯ เปลี่ยนขบวน
Ang Yi Secret Societies in Thailand During Early Reign V: Insurrections in Ranong and Phuket, The Story of the Buffalo-Head Ghee Hin Society, and Transformation of Bangkok Secret Societies
-
ปราบอั้งยี่เมื่อรัชกาลที่ 5
Suppressing the Ang Yi Secret Societies During Reign V
-
เปลี่ยนวิธีควบคุมอั้งยี่
Changing the Methods of Controlling Ang Yi Secret Societies
-
นิทานที่ 15 เรื่องอั้งยี่
Tale 15: The Story of Ang Yi Secret Societies
-
(1)
(1)
-
เมื่อฉันเปนนายพลผู้ช่วยบันชาการทหานบกหยู่ไนกรมยุธนาธิการระหว่าง พ.ส. 2430 จนถึง พ.ส. 2432 ได้เคยมีหน้าที่ทำการปราบพวกจีนอั้งยี่ไนกรุงเทพฯ ครั้งหนึ่ง ต่อมาถึงสมัยเมื่อฉันเปนตำแหน่งเสนาบดีกะซวงมหาดไทยตั้งแต่ พ.ส. 2435 จน พ.ส. 2458 มีหน้าที่ต้องคอยระวังพวกอั้งยี่ตามหัวเมืองหยู่เสมอ บางทีก็ต้องปราบปรามบ้าง แต่ไม่มีเหตุไหย่โตเหมือนเมื่อครั้งฉันหยู่ไนกรมยุธนาธิการ ถึงกะนั้น ก็ได้ความรู้ไนเรื่องอั้งยี่มากขึ้น ครั้นเมื่อฉันออกจากกะซวงมหาดไทยมาจัดการหอพระสมุดสำหรับพระนคร มีกิจตรวดค้นโบรานคดี พบเรื่องอั้งยี่ที่มีมาไนเมืองไทยแต่ก่อน ๆ ไนหนังสือพงสาวดารและจดหมายเหตุเก่าหลายแห่ง เลยหยากรู้เรื่องตำนานของพวกอั้งยี่ จึงได้ไถ่ถามผู้ที่เคยเปนหัวหน้าอั้งยี่ที่คุ้นเคยกัน คือ พระอนุวัติราชนิยม ซึ่งมักเรียกกันว่า "ยี่กอฮง" นั้นเปนต้น เขาเล่าไห้ฟัง ได้ความรู้เพิ่มเติมขึ้นอีก จึงได้ลองเขียนบันทึกเรื่องอั้งยี่ไว้บ้างหลายปีมาแล้ว ครั้นออกมาหยู่เมืองปีนัง ฉันได้เห็นตำนานต้นเรื่องอั้งยี่ทีแรกเกิดขึ้นไนเมืองจีน มิสเตอร์ปิคเกอริง Mr W.A. Pickering แปลจากภาสาจีนไนตำราของพวกอั้งยี่ พิมพ์เปนภาสาอังกริดไว้ไนหนังสือวารสารของสมาคมรอแยลอาเซียติค Journal of the Royal Asiatic Society เมื่อ ค.ส. 1878 (พ.ส. 2421) เขาเล่าถึงเรื่องที่พวกจีนมาตั้งอั้งยี่ไนหัวเมืองขึ้นของอังกริดไนแหลมมลายูด้วย เปนอันได้เรื่องเบื้องต้นต่อกับเรื่องอั้งยี่ที่ฉันเคยรู้มาก่อนอีกตอนหนึ่ง จึงลองรวมเนื้อความเรื่องอั้งยี่เขียนนิทานเรื่องนี้
When I served as Assistant Commander-General of the Army in the Department of Military Operations between B.E. 2430 and B.E. 2432 (1887–1889), I was once tasked with suppressing the Chinese secret societies in Bangkok. Later, during my tenure as Minister of the Interior from B.E. 2435 to B.E. 2458 (1892–1915), my duties required me to remain constantly watchful of secret societies in the provincial towns. At times, I had to suppress them, though there were no major incidents comparable to those during my time in the Department of Military Operations. Even so, my knowledge of secret societies grew considerably. When I left the Ministry of the Interior to direct the Vajirañāṇa Library for the Capital, my work in historical and archaeological research led me to discover numerous accounts of Chinese secret societies in Thailand's past, recorded across historical chronicles and old archives. My curiosity was piqued, and I desired to learn the origin stories of these societies. I questioned acquaintance who had formerly served as secret society leaders—chief among them Phra Anuwatratchaniyom, commonly known as "Yi Ko Hong." He recounted their history to me, providing further insights, and I set down some exploratory notes on the subject many years ago. Later, while residing in Penang, I came across the origin account of secret societies as they first arose in China, translated from Chinese texts of the societies by Mr. W. A. Pickering and published in English in the Journal of the Royal Asiatic Society in 1878 (B.E. 2421). He also described how the Chinese established secret societies within the British Crown colonies of the Malay Peninsula. This supplied the earlier chapter of the story, linking directly to what I had previously learned. I have therefore compiled these accounts together to compose this tale.
-
(2) เหตุที่เกิดพวกอั้งยี่ไนเมืองจีน
(2) The Origin of Ang Yi Secret Societies in China
-
เมื่อพวกเม่งจูได้เมืองจีนไว้ไนอำนาด ตั้งราชวงส์ไต้เชงครองเมืองจีนแล้ว ถึง พ.ส. 2207 พระเจ้าคังฮีได้เสวยราชย์เปนรัชกาลที่ 2 ไนรัชกาลนั้นมีพวกฮวนเฮงโน้วหยู่ทางทิสตะวันตกยกกองทัพมาตีเมืองจีน เจ้าเมืองกรมการที่รักสาหัวเมืองชายแดนจีนต่อสู้ข้าสึกไม่ไหว พระเจ้ากรุงจีนคังฮีจะแต่งกองทัพออกไปจากกรุงปักกิ่ง หาตัวแม่ทัพไม่ได้ จึงไห้ออกประกาสว่า ถ้าไครอาสาปราบปรามพวกฮวนได้ จะประทานทองเปนบำเหน็ด 10,000 ตำลึง และจะไห้ปกครองผู้คน 10,000 ครัวเปนบริวาร ครั้งนั้น ที่วัดแห่งหนึ่งหยู่บนพูเขากุ้ยเล้ง แขวงเมืองเกี้ยนเล้ง ไนแดนจีนฮกเกี้ยน มีหลวงจีนหยู่ด้วยกัน 128 องค์ ได้ร่ำเรียนรู้วิชาอาคมมาก พากันเข้าอาสารบพวกฮวน พระเจ้ากรุงจีนซงยินดี แต่วิตกว่า หลวงจีนมีแต่ 128 องค์ด้วยกัน พวกข้าสึกมีมากนัก จึงตรัดสั่งไห้ขุนนางผู้ไหย่คนหนึ่งชื่อ เต็งกุนตัด คุมกองทัพไปด้วยกันกับพวกหลวงจีนไปรบข้าสึกที่ด่านท่งก๊วน พวกหลวงจีนกับพวกกองทัพกรุงปักกิ่งมีชัยชนะค่าฟันพวกฮวนล้มตายแตกหนีไปหมด พระเจ้ากรุงจีนจะประทานบำเหน็จรางวันตามประกาส พวกหลวงจีนไม่รับยสสักดิ์และบริวาร ขอกลับไปจำสีลภาวนาหยู่หย่างเดิม รับแต่ทอง 10,000 ตำลึงไปบำรุงวัด พระเจ้ากรุงจีนก็ต้องตามไจ แต่ส่วนเต็งกุนตัด ขุนนางผู้ไหย่ที่ไปช่วยพวกหลวงจีนรบนั้น ได้รับบำเหน็ดเปนตำแหน่งแม่ทัพไหย่ นะ เมืองโอ๊วก๊วง
When the Manchus secured power over China and established the Qing Dynasty to rule the land, Emperor Kangxi ascended the throne as the second reign in 1664. During that reign, the Xiongnu barbarians from the west raised an army to attack China, and the local officials guarding the border provinces could not withstand the enemy forces. Emperor Kangxi wished to dispatch an army from Beijing, but could find no suitable commander. Thus, he issued a proclamation stating that whoever volunteered to suppress the barbarians would be rewarded with 10,000 taels of gold and granted governance over 10,000 households as retainers. At that time, at a monastery on Mount Jiulian in Jianning District of Fujian Province, there were 128 Chinese monks skilled in martial arts and magic who volunteered to fight the barbarians. The Emperor was pleased, yet worried that there were only 128 monks while the enemy forces were vast. He therefore ordered a senior official named Teng Kun-tat to lead an army alongside the monks to engage the enemy at Tongguan Pass. The monks and the Beijing army prevailed, slaughtering the barbarians and driving them into total rout. The Emperor offered rewards according to his proclamation, but the monks declined ranks, titles, and retainers, asking only to return to their religious practice as before, taking only the 10,000 taels of gold to maintain their monastery. The Emperor obliged. Meanwhile, Teng Kun-tat, the senior official who assisted the monks in battle, was rewarded with the position of Commander-in-Chief in Huguang.
-
เต็งกุนตัดกับหลวงจีน 128 องค์เคยชอบพอกันสนิธสนมมาตั้งแต่ไปรบพวกฮวน เมื่อจะออกจากเมืองปักกิ่งแยกกันไป เต็งกุนตัดจึงเชินหลวงจีนทั้งหมดไปกินเลี้ยงด้วยกันวันหนึ่ง แล้วเลยกะทำสัจสาบานเปนพี่น้องกันต่อไปไนวันหน้า ก็ไนเวลานั้น มีขุนนางกังฉิน 2 คนเคยเปนอริกับเต็งกุนตัดมาแต่ก่อน ทูนพระเจ้ากรุงจีนว่า เมื่อเต็งกุนตัดจะออกไปจากกรุงปักกิ่ง ได้ลอบกะทำสัจสาบานเปนพี่น้องกับพวกหลวงจีน 128 องค์ ดูผิดสังเกต สงสัยว่า เต็งกุนตัดจะคิดมักไหย่ไฝ่สูง จึงได้สาบานเปนพี่น้องไว้กับพวกหลวงจีนที่มีริทธิ์เดช โดยหมายจะเอาไว้เปนกำลัง เวลาเต็งกุนตัดออกไปเปนแม่ทัพบังคับบันชารี้พลมาก ถ้าได้ช่อง ก็จะสมคบกับพวกหลวงจีนพากันยกกองทัพเข้ามาชิงราชสมบัติ น่ากลัวคนไนเมืองหลวงจะไม่กล้าต่อสู้เพราะกลัวริทธิ์เดชของพวกหลวงจีน พวกขุนนางกังฉินคอยหาเหตุทูนยุยงหย่างนั้นจนพระเจ้ากรุงจีนคังฮีเห็นจริงด้วย จึงปรึกสากันคิดกลอุบายตั้งขุนนางกังฉิน 2 คนนั้นเปนข้าหลวง คนหนึ่งไห้ไปยังเมืองโอ๊วก๊วง ทำเปนทีว่าคุมของบำเหน็ดไปพระราชทานเต็งกุนตัด อีกคนหนึ่งไห้ไปยังวัดบนพูเขากุ้ยเล้ง ทำเปนทีว่าคุมเครื่องราชพลีมีสุราบานและสเบียงอาหารเปนต้นไปพระราชทานแก่พวกหลวงจีน 128 องค์ เมื่อข้าหลวงไปถึงเมืองโอ๊วก๊วง เต็งกุนตัดออกไปรับข้าหลวงถึงนอกเมืองหลวงตามประเพนี ข้าหลวงก็อ่านท้องตราว่า เต็งกุนตัดคิดกบดต้องโทสถึงประหารชีวิต แล้วจับตัวเต็งกุนตัดค่าเสีย ฝ่ายข้าหลวงที่ไปยังพูเขากุ้ยเล้ง พวกหลวงจีนก็ต้อนรับโดยมีการเลี้ยงรับที่วัด ข้าหลวงเอายาพิสเจือสุราของประทานไปตั้งเลี้ยง แต่หลวงจีนเจ้าวัดได้กลิ่นผิดสุราสามัญ เอากะบี่กายสิทธิ์สำหรับวัดมาจุ้มลงชันสูตร เกิดเปลวไฟพลุ่งขึ้น รู้ว่าเปนสุราเจือยาพิส ก็เอากะบี่ฟันข้าหลวงตาย แต่ขนะนั้น พวกของข้าหลวงที่ล้อมหยู่ข้างนอกพากันจุดไฟเผาวัดจนไหม้โซมหมด พวกหลวงจีน 128 องค์ตายไปไนไฟบ้าง ถูกพวกข้าหลวงค่าตายบ้าง หนีรอดไปได้แต่ 5 องค์ ชื่อ ฉอ องค์หนึ่ง บุง องค์หนึ่ง มะ องค์หนึ่ง โอ องค์หนึ่ง ลิ องค์หนึ่ง พากันไปซ่อนตัวหยู่ที่วัดแห่งหนึ่งไนแขวงเมืองโอ๊วก๊วงที่เต็งกุนตัดเคยเปนแม่ทัพหยู่แต่ก่อน
Deng Kunda and the 128 monks had grown close during the campaign against the Xiongnu. Before parting ways to leave Beijing, Deng Kunda invited all the monks to a banquet one day, where they took a sacred oath of brotherhood for the future. However, two corrupt officials who were long-standing enemies of Deng Kunda reported falsely to the Emperor, stating that as Deng Kunda left Beijing, he had secretly taken a blood oath of brotherhood with the 128 formidable monks. Suspecting Deng Kunda harbored grand ambitions, they argued he had bound himself to these powerful monks to use them as a force. As commander of vast troops at Huguang, given the opportunity, he would conspire with the monks to march on the capital and usurp the throne, warning that the capital's people would not dare resist out of fear of the monks' powers. The treacherous officials persistently incited suspicion until Emperor Kangxi believed them. They devised a ruse, appointing the two treacherous officials as royal envoys—one sent to Huguang under the pretense of delivering royal rewards to Deng Kunda, and the other sent to the temple on Mount Guiling ostensibly bringing royal offerings of wine and provisions for the 128 monks. Upon the envoy's arrival in Huguang, Deng Kunda went outside the provincial capital to receive the envoy according to custom; the envoy read the decree convicting Deng Kunda of treason punishable by death, then seized and executed him. Meanwhile, at Mount Guiling, the monks welcomed the envoy with a banquet at the temple. The envoy served royal wine laced with poison, but the abbot smelled the unusual liquor, dipped the temple's sacred sword into it for testing, and saw flames burst forth. Realizing it was poisoned, he struck the envoy dead with his sword. At that moment, the envoy's men surrounding the outside set fire to the temple, burning it completely to ashes. Among the 128 monks, some perished in the fire and some were slain by the envoy's men; only five survived: Cai, Fang, Ma, Hu, and Li. They fled and hid at a temple in Huguang where Deng Kunda had formerly served as commander.
-
หยู่มาวันหนึ่ง หลวงจีน 5 องค์นั้นลงไปที่ริมลำธาร แลเห็นกะถางธูปรูปสามขามีหูสองข้างไบหนึ่งลอยมาไนน้ำ กำลังมีควันธูปขึ้นไปไนอากาส นึกหลากไจ จึงลงไปยกขึ้นมาบนบกพิจารนาดู เห็นมีตัวอักสรหยู่ที่ก้นกะถางธูปนั้น 4 ตัวว่า หวน เชง หก เหม็ง แปลว่า กำจัดเชงเสีย กลับยกเหม็งขึ้น นึกสงสัยว่า เทวดาฟ้าและดินจะสั่งไห้ทำหย่างนั้นหรือหย่างไร ลองเสี่ยงทายดูหลายครั้งก็ปรากตว่าไห้ทำเช่นนั้นทุกครั้ง หลวงจีนทั้ง 5 ประจักส์แจ้งแก่ไจดังนั้น จึงเอาหย้าปักต่างธูปที่ไนกะถางจุดบูชา แล้วกะทำสัจกันตามแบบที่เล่าปี่ กวนอู เตียวหุย สัญญากันแต่ก่อนว่า จะช่วยกันทำนุบำรุงแผ่นดิน และจะกำจัดราชวงส์ไต้เชง เอาบ้านเมืองคืนไห้แก่ราชวงส์ไต้เหม็งตามเดิม เมื่อปติญานกันแล้ว เห็นสมุดตำราพยากรน์มีหยู่ไนก้นกะถางธูปด้วย ก็พากันยินดียิ่งนัก แต่ไนขนะนั้นเอง พวกข้าหลวงที่เที่ยวติดตามก็ไปถึง จะเข้าล้อมจับ พวกหลวงจีนจึงอุ้มกะถางธูปวิ่งหนีไป ผเอินไนวันนั้น นางกู้ส่วยเอง เมียเต็งกุดตัดที่ถูกค่าตาย พาลูกและญาติพี่น้องออกไปเซ่น นะ ที่ฝังสพเต็งกุนตัด ไนเวลากำลังเซ่นหยู่ ได้ยินเหมือนเสียงคน แลไปดูเห็นกะบี่เล่มหนึ่งโผล่ขึ้นมาจากแผ่นดิน เอามาพิจารนาดู เห็นมีตัวอักสรจารึกที่กั่นกะบี่ว่า น่อ เล้ง โต๊ว แปลว่า มังกรสองตัวชิงดวงมุกดากัน และที่ตัวกะบี่ก็มีอักสรจารึกว่า หวน เชง หก เหม็ง แปลว่า ไห้กำจัดราชวงส์ไต้เช็ง คืนแผ่นดินไห้ราชวงส์ไต้เหม็ง ไนเวลาที่กำลังพิจารนาตัวอักสรหยู่นั้น ได้ยินเสียงคนร้องไห้ช่วย นางกู้ส่วยเองก็ถือกะบี่ที่ได้ไหม่พาพวกพ้องออกไปดู เห็นพวกข้าหลวงกำลังไล่หลวงจีนทั้ง 5 องค์มา พวกนางกู้ส่วยเองเข้าป้องกันหลวงจีน เอากะบี่ฟันถูกข้าหลวงตาย พัคพวกก็หนีไปหมด นางกู้ส่วยเองกับหลวงจีนต่างไถ่ถามและเล่าเรื่องฝ่ายของตนไห้กันฟัง ก็รู้ว่า เปนพวกเดียวกันมาแต่เดิม และได้ถูกเนรคุนหย่างเดียวกัน นางจึงไห้พวกหลวงจีนอาสัยหยู่ที่บ้าน จนเห็นการสืบจับสงบเงียบแล้ว จึงไห้หลวงจีนทั้ง 5 กลับไปหยู่วัดตามเดิม หลวงจีนทั้ง 5 นี้ได้นามว่าโหงวโจ๊ว แปลว่าบุรุสทั้ง 5 ของอั้งยี่ต่อมา
One day, the five monks went down to a stream and saw a three-legged, two-eared incense burner floating in the water with smoke rising into the air. Surprised, they waded in to lift it ashore for examination and found four characters inscribed on its bottom: Fan Qing Fu Ming, meaning 'Overthrow the Qing, Restore the Ming.' Wondering if Heaven and Earth commanded them to do so, they performed divination rituals multiple times, and every result indicated they should proceed. Convinced in their hearts, the five monks used blades of grass in place of incense sticks in the burner to offer prayers, then pledged a solemn oath in the tradition of Liu Bei, Guan Yu, and Zhang Fei, swearing to preserve the nation, overthrow the Qing Dynasty, and restore the land to the Ming Dynasty. Having sworn their oath, they discovered a manual of prophecy hidden beneath the incense burner, bringing them immense joy. Right at that moment, the pursuing imperial officers arrived to surround and capture them, forcing the monks to clutch the incense burner and flee. Coincidentally that day, Lady Gu Shuaiying, widow of the slain Deng Kunda, had brought her children and relatives to perform sacrificial rites at Deng Kunda's grave. While offering sacrifices, she heard a sound and looked over to see a sword emerging from the earth. Upon examining it, she saw characters carved on the hilt reading Nuo Leng Tow, meaning 'Two Dragons Contending for the Pearl,' and on the blade reading Fan Qing Fu Ming, meaning 'Overthrow the Qing, Restore the Ming.' While examining the characters, she heard cries for help. Carrying the newly found sword, Lady Gu Shuaiying led her kin out to investigate and saw the imperial officers chasing the five monks. Her party intervened to protect the monks; she struck and killed officers with the sword, causing the rest to flee. Lady Gu Shuaiying and the monks questioned each other and shared their stories, realizing they were allies from the start who had suffered the same betrayal. She harbored the monks at her home until the pursuit died down, after which she let the five monks return to their temple. These five monks were thereafter known as the Ng Zhao, meaning the Five Ancestors of the Ang Yi.
-
ถึงตอนนี้หลวงจีนทั้ง 5 แน่ไจว่าเทวดาฟ้าดินไห้คิดอ่านกู้บ้านเมืองด้วยกำจัดราชวงส์ไต้เชง ก็ตั้งหน้าเกลี้ยกล่อมผู้คนไห้ร่วมคิด ได้พัคพวกมากขึ้น แต่กิตติสัพท์รู้ไปถึงเจ้าเมืองกรมการก็ไห้ออกไปจับ หลวงจีนทั้ง 5 จึงต้องหนีจากเมืองโอ๊วก๊วงต่อไป ไปพบนายโจรพวกทหานเสือ 5 น เมื่อพูดสนทนากัน พวกนายโจรเลื่อมไส รับจะพาโจรบริวารของตนมาเข้าพวกด้วย แล้วพาหลวงจีนไปหยู่สำนักพูเขาเหล็งโฮ้ว แปลว่ามังกรเสือ ไนเวลานั้นมีหลวงจีนองค์หนึ่งชื่อตั้งกิ๋มน้ำ เคยเรียนรู้หนังสือมากจนได้เปนขุนนางรับราชการจนได้เปนขุนนางทำราชการหยู่ไนกรุงปักกิ่ง หยู่มาสังเกตว่าราชวงส์ไต้เชงปกครองบ้านเมืองไม่เปนยุตติธัม เกิดท้อไจ จึงลาออกจากราชการไปบวดเปนหลวงจีนจำสีลสึกสาวิชาอาคมของลัทธิสาสนาเต๋าหยู่นะถ้ำแป๊ะเฮาะตั่ง แปลว่านกกะสาเผือก จนมีผู้คนนับถือมาก วันหนึ่งลูกสิส 4 คนไปบอกข่าวว่าหลวงจีนห้าองค์ได้ของวิเสสคิดอ่านจะกำจัดราชวงส์เชงกู้บ้านเมือง หลวงจีนตั้งกิ๋มน้ำก็ยินดี พาสิส 4 คนตามไปยังสำนักของหลวงจีน 5 องค์นะพูเขามังกรเสือ ขอสมัครเข้าเปนพวกร่วมคิดช่วยกู้บ้านเมืองด้วย ไนพวกที่ไปขอสมัครนั้นยังมีคนสำคันอีก 2 คน คนหนึ่งเปนชายหนุ่มชื่อจูฮุ่งชัก เปนราชนัดดาของพระเจ้าเซ่งจงไนราชวงส์ไต้เหม็ง อีกคนหนึ่งเปนหลวงจีนชื่อ บั้งลุ้ง รูปร่างสูงไหย่มีกำลังวังชากล้าหานมาก เมื่อรวบรวมพัคพวกได้มากแล้ว พวกคิดการกำจัดราชวงส์ไต้เชงจึงประชุมกันทำสัจสาบานเปนพี่น้องกันทั้งหมด แล้วยกเจ้าจูฮุ่งชักขึ้นเปนรัชทายาทราชวงส์ไต้เหม็ง ตั้งหลวงจีนตั้งกิ๋มน้ำซึ่งเปนผู้มีความรู้มากเปนอาจารย์ (จีนแส) และตั้งหลวงจีนบั้งลุ้งเปน "ตั้วเฮีย" แปลว่า "พี่ชายไหย่" และเปนตำแหน่งจอมพล ตัวนายนอกจากนั้นก็ไห้มีตำแหน่งและคุมหมวดกองต่าง ๆ แล้วพากันยกรี้พลไปตั้งหยู่ที่พูเขาฮ่งฮวง แปลว่า พูเขาหงส์ (จะเปนแขวงเมืองไหนไม่ปรากต) หวังจะตีเอาบ้านเมืองคืน ได้รบกับกองทหานที่ประจำเมืองนั้น รบกันครั้งแรกพวกกบดมีชัยชนะตีกองทหานหลวงแตกหนีเข้าเมือง แต่รบครั้งหลังเกิดเหตุอัปมงคลขึ้นหย่างแปลกประหลาด ด้วยไนเวลาหลวงจีนบั้งลุ้งตั้วเฮียขี่ม้าขับพลเข้ารบ ม้าลมลง ตัวจอมพลตกม้าตาย พวกกบดก็แตกพ่ายพากันหนีกลับไปยังเขามังกรเสือ หลวงจีนตั้งกิ๋มน้ำผู้เปนอาจารย์เห็นว่า เกิดเหตุอันมิบังควนผิดสังเกต ตรวดตำราดูก็รู้ว่า เปนเพราะชตาราชวงส์ไต้เชงยังรุ่งเรือง ไนตำราว่า สัตรูไม่สามาถจะทำร้ายได้ จึงชี้แจงแก่พวกกบดว่า ถ้าจะรบพุ่งต่อไปไนเวลานั้นก็ไม่สำเหร็ดได้ดังประสงค์ ต้องเปลี่ยนอุบายเปนหย่างอื่น แนะไห้พวกที่ทำสัจสาบานกันแล้วแยกย้ายกะจายกันไปหยู่โดยลำพังตัวตามหัวเมืองต่าง ๆ และทุก ๆ คนไปคิดตั้งสมาคมลับขึ้นไนตำบลที่ตนไปหยู่ หาพวกพี่น้องน้ำสบถร่วมความคิดกันไห้มีมากแพร่หลาย พอถึงเวลาชตาราชวงส์ไต้เชงตก ก็ไห้พร้อมมือกันเข้าตีบ้านเมือง จึงจะกำจัดราชวงส์ไต้เชงได้ พวกกบดเห็นชอบด้วย จึงตั้งสมาคมลับไห้เรียกชื่อว่า "เทียน ตี้ หวย" แปลว่า "ฟ้า ดิน มนุส" หรือเรียกโดยย่ออีกหย่าง "ซาฮะ" แปลว่า "องค์สาม" คือ ฟ้าดินมนุสและตั้งแบบแผนสมาคม ทั้งวิธีสบถสาบานรับสมาชิก และข้อบังคับสำหรับสมาชิก กับกิริยาอาการที่จะสแดงความลับกันไนระหว่างสมาชิกไห้รู้ว่าเปนพวกเดียวกัน จึงเกิดสมาคมลับที่ไทยเราเรียกว่า "อั้งยี่" ขึ้นไนเมืองจีนด้วยประการฉะนี้ รัถบาลจีนรู้ว่าไครเปนพวกอั้งยี่ก็จับค่าเสีย ถึงหย่างนั้น พวกสมาคม "เทียน ตี้ หวย" หรือ "ซาฮะ" ก็ยังมีหยู่ไนเมืองจีนสืบมา รัถบาลทำลายล้างไม่หมดไครเป
By this point, the five monks were convinced that Heaven and Earth had destined them to liberate the nation by overthrowing the Great Qing Dynasty. They set out to persuade others to join their cause and gathered a growing band of followers. However, word reached the local governor and magistrates, who ordered their arrest. The five monks were forced to flee Huguang once more. On their journey, they met five bandit leaders, known as the 'Five Tigers.' Upon conversing with them, the bandit leaders were inspired with reverence and offered to bring their own followers to join the cause. They then led the monks to their sanctuary on Longhu Mountain, meaning 'Dragon and Tiger Mountain.' At that time, there was a monk named Tang Gim Nam, a scholar of deep learning who had formerly served as an official in Peking. Observing that the Great Qing Dynasty governed without justice, he grew discouraged, resigned from government service, and entered the monastic life to observe moral precepts and study the magical arts of Taoism at the White Stork Cave, earning widespread respect. One day, four of his disciples brought news that five monks possessed a sacred object and were plotting to overthrow the Qing Dynasty to reclaim the realm. Tang Gim Nam was delighted and led his four disciples to the sanctuary of the five monks on Dragon-Tiger Mountain, offering to join their cause. Among those who offered their allegiance were two other key figures: a young man named Zhu Hongzhu, a grandson of Emperor Shengzong of the Great Ming Dynasty, and a monk named Bang Lung, who was tall, powerful, and exceptionally brave. Having gathered a vast following, the conspirators held an assembly, took a solemn oath of brotherhood, and elevated Prince Zhu Hongzhu as the heir to the Great Ming Dynasty. They appointed the learned monk Tang Gim Nam as their grand master (Sensei) and designated Bang Lung as the "Tuah Hia," meaning "Eldest Brother," serving as commander-in-chief. Other leaders were assigned ranks and command over various divisions. They then led their forces to encamp at Fenghuang Mountain, meaning 'Phoenix Mountain' (in an unspecified province), hoping to recapture the realm. They engaged the garrison forces of that city. In their first battle, the rebels were victorious, routing the imperial troops back into the city walls. However, in the subsequent engagement, a strange and ill-omened misfortune struck: as the Tuah Hia, Bang Lung, rode forth to charge the enemy, his horse collapsed, and the commander was thrown to his death. Disheartened, the rebel forces broke and fled back to Dragon-Tiger Mountain. Master Tang Gim Nam recognized that this unusual tragedy portended a deeper truth; consulting the divination manuals, he realized that the destiny of the Great Qing Dynasty remained in its ascendance, and the texts declared that no enemy could harm it at that time. He explained to the rebels that continuing to fight under current conditions would not achieve their goal; they had to alter their strategy. He advised those who had taken the oath to disperse individually to various provinces and each establish a secret society in their locality, gathering sworn brothers to expand their network widely. Once the destiny of the Great Qing Dynasty fell into decline, they would rise together, strike at the kingdom, and successfully overthrow the Qing line. The rebels agreed with this plan and established a secret society named "Tian Di Hui," meaning "Heaven, Earth, and Man," or abbreviated as "Sam Hop," meaning "Three Harmonies"—namely Heaven, Earth, and Humanity. They instituted the structure of the organization, complete with initiation oaths, regulations for members, and secret hand signs and gestures to allow members to recognize one another. In this manner arose the secret societies known to Thais as "Ang Yee" within China. Whenever the Chinese government discovered members of these societies, they executed them; despite this, the "Tian Di Hui" or "Sam Hop" societies endured in China, as the government was unable to eradicate them entirely.
-
(3) อั้งยี่ไนแหลมมลายู
(3) Ang Yi Secret Societies in the Malay Peninsula
-
ไนหนังสือฝรั่งแต่งเขาว่า พวกจีนที่ทิ้งบ้านเมืองไปเที่ยวทำมาหากินตามต่างประเทสล้วนแต่เปนชาวเมืองชายทเลภาคไต้และหยู่ไนพวกที่เปนคนขัดสนทั้งนั้น จีนชาวเมืองดอนหรือที่มีทรัพย์สินสมบูรน์หามีไครทิ้งบ้านเมืองไปเที่ยวหากินตามต่างประเทสไม่ และว่า พวกจีนที่ไปหากินตามต่างประเทสนั้น จีนต่างภาสามักชอบไปประเทสต่างกัน พวกจีนแต้จิ๋วมักชอบไปเมืองไทย พวกจีนฮกเกี้ยนมักชอบไปเมืองชวามลายู พวกจีนกวางตุ้งมักชอบไปอเมริกา เมื่ออังกริดตั้งเมืองสิงคโปร์ (ตรงกับตอนปลายรัชกาลที่ 2 กรุงรัตนโกสินท์) มีพวกจีนหยู่ไนแหลมมลายูเปนอันมากมาแต่ก่อนแล้ว ที่มาได้ผลประโยชน์จนมีกำลังเลยตั้งตัวเปนหลักแหล่งก็มี ไนสมัยนั้น จีนที่มาเที่ยวหากินไนเมืองไทยและมืองชวามลายูมาแต่ผู้ชาย จีนที่มาตั้งตัวหยู่เปนหลักแหล่งมาได้หยิงชาวเมืองเปนเมีย มีลูกเกิดด้วยสมพงส์เช่นนั้น มลายูเรียกผู้ชายว่า "บาบ๋า" เรียกผู้หยิงว่า "ยอหยา" ทางเมืองชวามลายูจีนผู้เปนพ่อไม่พอไจจะไห้ลูกถือสาสนาอิสลามตามแม่ จึงฝึกหัดอบรมไห้ลูกทั้งชายหยิงเปนจีนสืบตระกูลต่อมาทุกชั่ว เพราะฉะนั้น จีนไนเมืองชวามลายูจึงต่างกันเปน 2 หย่าง คือ "จีนนอก" ที่มาจากเมืองจีนหย่างหนึ่ง "จีนบาบ๋า" ที่เกิดขึ้นไนท้องที่หย่างหนึ่ง มีหยู่เสมอ ผิดกันกับเมืองไทยเพราะเหตุที่ไทยถือพระพุทธสาสนาร่วมกับจีน ลูกจีนที่เกิดไนเมืองไทย ถ้าเปนผู้ชายคงเปนจีนตามหย่างพ่อหยู่เพียงชั่วหนึ่งหรือสองชั่วก็กลายเปนไทย แต่ลูกผู้หยิงเปนไทยไปตามแม่ตั้งแต่ชั่วแรก ไนเมืองไทยจึงมีแต่จีนนอกกับไทยที่เปนเชื้อจีน หามีจีนบาบ๋าเปนจีนประจำหยู่พวกหนึ่งต่างหากไม่
Western books state that the Chinese who left their homeland to seek a livelihood abroad were exclusively coastal inhabitants from the southern provinces, all belonging to the destitute classes; inland Chinese or those of comfortable means never abandoned their homes to wander abroad in search of a living. These accounts further note that among those who went abroad, different dialect groups preferred different destinations: the Teochew favored Thailand, the Hokkien preferred Java and Malaya, and the Cantonese favored America. When the British founded Singapore (towards the end of King Rama II's reign in the Rattanakosin era), there was already a large Chinese population residing in the Malay Peninsula; some had acquired sufficient wealth and influence to establish permanent roots. In those days, the Chinese who came to earn a living in Thailand, Java, and Malaya were exclusively men. Those who settled permanently took local women as wives; the children born of such unions were called "Baba" if male and "Nyonya" if female by the Malays. In Java and Malaya, Chinese fathers were unwilling to allow their children to follow the Islamic faith of their mothers, and so trained and educated both sons and daughters to remain Chinese across generations. Consequently, the Chinese in Java and Malaya were divided into two distinct groups: the "China-born" who came directly from China, and the local-born "Baba Chinese," a division that persisted continuously. This differed from Thailand, where the Thais shared the Buddhist faith with the Chinese. Children of Chinese origin born in Thailand, if male, remained Chinese like their fathers for only one or two generations before assimilating into Thais, while daughters became Thai following their mothers from the very first generation. Thus, Thailand has only China-born Chinese and Thais of Chinese descent, but no distinct, permanent group of Baba Chinese.
-
ไนสมัยเมื่ออังกริดแรกตั้งสิงคโปร์นั้น พวกจีนก็เริ่มตั้งอั้งยี่ คือ สมาคมลับที่เรียกว่า "เทียน ตี้ หวย" หรือ "ซาฮะ" ขึ้นไนเมืองมลายูบ้างแล้ว อังกริดรู้หยู่ว่า วัตถุที่ประสงค์ของพวกอั้งยี่จะกำจัดราชวงส์ไต้เชงอันเปนการไนเมืองจีน ไม่เห็นว่า มีมูลอันไดจะมาตั้งอั้งยี่ไนเมืองต่างประเทส สืบถามได้ความว่า พวกจีนมาตั้งอั้งยี่ไนเมืองมลายูไม่เกี่ยวข้องกับเรื่องกำจัดราชวงส์ไต้เชง เปนแต่เอาแบบแผนกะบวนสมาคม "เทียน ตี้ หวย" ไนเมืองจีนมาตั้งขึ้นเพื่อจะสงเคราะห์พวกจีนที่จะทำมาหากินทางเมืองมลายูมิไห้ต้องตกยากหรือได้ความเดือดร้อนเพราะถูกพวกมลายูกดขี่ข่มเหงเท่านั้น อีกประการหนึ่ง ปรากตว่า พวกอั้งยี่มีแต่ไนพวกจีนนอก แต่พวกจีนที่มาตั้งตัวเปนหลักแหล่งและพวกจีนบาบ๋าที่เกิดไนแหลมมลายูหาเกี่ยวข้องกับพวกอั้งยี่ไม่ อังกริดเห็นว่า เปนแต่สมาคมสงเคราะห์กันและกัน ก็ปล่อยไห้มีอั้งยี่หยู่ ไม่ห้ามปราม ครั้นจำเนียรกาลนานมา (ถึงสมัยรัชกาลที่ 4 กรุงรัตนโกสินท์) เมื่อเสถกิจไนแหลมมลายูจเรินขึ้น พวกพ่อค้าที่ขุดแร่ดีบุกและที่ทำเรือกสวนต้องการแรงงานมากขึ้น ต่างก็เรียกหาว่าจ้างจีนไนเมืองจีนมาเปนกัมกรมากขึ้นโดยลำดับ จำนวนจีนที่เปนอั้งยี่ก็มีมากขึ้นและจัดแยกกันเปนหลายเหล่าจนเหลือกำลังผู้ที่เปน "ตั้วเฮีย" หัวหน้าจะว่ากล่าวปกครองได้ ไม่มีไครสมัคเปนตั้วเฮีย พวกอั้งยี่ก็แยกกันเปนหลายกงสี เรียกชื่อต่างกัน ต่างมีแต่ "ยี่เฮีย" (แปลว่า พี่ที่สอง) เปนหัวหน้าเปนอิสระแก่กัน และอั้งยี่ต่างกงสีมักเกิดวิวาทตีรันฟันแทงกันจนรัถบาลรำคาน แต่จะบังคับไห้เลิกอั้งยี่ก็เกรงจะเกิดลำบาก ด้วยอาดจะเปนเหตุไห้พวกจีนไนเมืองจีนหวาดหวั่นไม่มารับจ้างเปนกัมกรพอต้องการเหมือนแต่ก่อน หย่างหนึ่ง และพวกจีนกัมกรมีมากกว่าแต่ก่อนมาก ถ้าพวกอั้งยี่ขัดขืน ก็ต้องไช้กำลังปราบปราม กลายเปนการไหย่โตขึ้นกว่าเหตุ อีกประการหนึ่ง เห็นว่า พวกอั้งยี่เปนแต่มักวิวาทกันเอง หาได้ทำร้ายต่อรัถบาลหย่างไดไม่ อังกริดตั้งข้อบังคับควบคุมพวกอั้งยี่เปนสายกลาง คือ ถ้าจีนตั้งสมาคมอั้งยี่หรือสาขาของสมาคมที่ไหน ต้องมาขออนุญาตต่อรัถบาล บอกชื่อผู้เปนหัวหน้าและพนักงานของสมาคมก่อน ต่อไปได้รับอนุญาตจึงตั้งได้ ถ้ารัถบาลมีกิจเกี่ยวข้องแก่พวกอั้งยี่สมาคมไหน ก็จะว่ากล่าวเอาความรับผิดชอบแก่หัวหน้าและพนักงานสมาคมนั้น แต่นั้นมา พวกอั้งยี่สมาคมต่าง ๆ ก็ตั้งกงสีของสมาคม นะ ที่ต่าง ๆ แพร่หลายโดยวิธี "รัถบาลเลี้ยงอั้งยี่" เปนประเพนีสืบมา
During the period when the British first established Singapore, the Chinese had already begun forming Ang Yee—that is, the secret societies known as "Tian Di Hui" or "Sam Hop"—in Malaya. The British were aware that the original aim of the Ang Yee was the overthrow of the Qing Dynasty, an internal Chinese affair, and saw no logical reason for them to set up secret societies in a foreign land. Upon inquiry, they learned that the Chinese established these societies in Malaya without any intention of overthrowing the Qing; rather, they merely adopted the organizational framework of China's "Tian Di Hui" to provide mutual assistance for Chinese immigrants making a living in Malaya, protecting them from hardship and oppression by the local Malays. Furthermore, it appeared that secret society membership was confined to China-born immigrants, whereas the settled Chinese and the local-born Baba Chinese of the Malay Peninsula had no involvement with them. Seeing them as mere mutual-aid societies, the British permitted them to exist without prohibition. As time passed (reaching the era of King Rama IV of Rattanakosin), the economy of the Malay Peninsula expanded; tin-mining and agricultural merchants required ever-larger labor forces, gradually hiring more Chinese coolies directly from China. Consequently, the number of Chinese belonging to secret societies grew, splintering into numerous factions beyond the capacity of any single "Tuah Hia" (head leader) to govern. As no one volunteered to be the Tuah Hia, the Ang Yee fractured into independent kongsis bearing different names, each led autonomously by a "Yee Hia" (meaning Second Brother). Clashes and violence frequently broke out between competing kongsis, becoming a nuisance to the government. Yet forcing the disbandment of the secret societies posed difficulties: it might alarm potential laborers in China, halting the steady supply of coolie labor, while the coolie population had grown so large that forceful suppression against resistant societies would escalate into an unnecessarily major conflict. Moreover, the secret societies mostly fought among themselves without committing hostile acts against the government. The British therefore enacted a middle-course policy to regulate them: any Chinese group establishing an Ang Yee society or branch had to seek government permission first, registering the names of its leaders and officers. Only upon approval could it be established. Should the government have business involving a particular society, it held that society's leaders and officers accountable. From then on, various secret society kongsis spread widely across many locations under this policy of government accommodation, which became an established tradition.
-
ที่เอาเรื่องอั้งยี่ไนหัวเมืองขึ้นของอังกริดมาเล่า เพราะมามีเรื่องเกี่ยวข้องกับเมืองไทยเมื่อพายหลัง ดังจะปรากตต่อไปข้างหน้า
The reason for recounting the story of the Ang Yi in the British colonies is that it later became connected to Thailand, as will appear hereafter.
-
(4) อั้งยี่แรกมีไนเมืองไทย
(4) The First Ang Yi Secret Societies in Thailand
-
ไนหนังสือจดหมายเหตุของไทยไช้คำเรียกอั้งยี่ต่างกันตามสมัย แต่ความไม่ตรงกับที่จิงทั้งนั้น จึงจะแซกคำอธิบายเรียกต่าง ๆ ลงตรงนี้ก่อน ชื่อของสมาคมที่ตั้งไนเมืองจีนแต่เดิมเรียกว่า "เทียน ตี้ หวย" แปลว่า "ฟ้า ดิน มนุส" หรือเรียกโดยย่ออีกหย่างหนึ่งตามภาสาจีนฮกเกี้ยนว่า "ซาฮะ" ตามภาสาจีนแต้จิ๋วแปลว่า "องค์สาม" เปนนามของอั้งยี่ทุกพวก ครั้นอั้งยี่แยกกันเปนหลายกงสี จึงมีชื่อกงสีเรียกต่างกัน เช่นว่า "งี่หิน ปูนเถ้าก๋ง งี่ฮก ตั้วกงสี ซิวลิกือ" เปนต้น คำว่า "อั้งยี่" แปลว่า "หนังสือแดง" ก็เปนแต่ชื่อกงสีอันหนึ่งเท่านั้น ยังมีชื่อสำหรับเรียกตัวนายอีกส่วนหนึ่ง ผู้ที่เปนหัวหน้าอั้งยี่ไนถิ่นอันหนึ่งรวมกันทุกกงสี เรียกตามภาสาฮกเกี้ยนว่า "ตั้วกอ" ตามภาสาแต้จิ๋วเรียกว่า "ตั้วเฮีย" แปลว่า "พี่ไหย่" ผู้ที่เปนหัวหน้ากงสีเรียกว่า "ยี่กอ" หรือ "ยี่เฮีย" แปลว่า "พี่ที่สอง" ตัวนายรองลงมาเรียกว่า "สามกอ" หรือ "ซาเฮีย" แปลว่า "พี่ที่สาม" ไนจดหมายเหตุของไทยเดิมเรียกพวกสมาคมเทียนตี้หวยทั้งหมดว่า "ตั้วเฮีย" มาจนรัชกาลที่ 5 เปลี่ยนคำ "ตั้วเฮีย" เรียก "อั้งยี่" ไนนิทานนี้ฉันเรียกว่าอั้งยี่มาแต่ต้นเพื่อไห้สดวกแก่ผู้อ่าน
Thai historical records use various terms to refer to secret societies depending on the era, though none strictly correspond to the actual meanings; I will therefore insert an explanation of these terms here. The original society established in China was called "Tian Di Hui," meaning "Heaven, Earth, and Man," or abbreviated in Hokkien as "Sam Hop" and translated in Teochew as "Three Harmonies," which served as the general name for all secret societies. When the societies fractured into separate kongsis, each took a distinct name, such as "Ghee Hin," "Poon Tao Kong," "Ghee Hok," "Tuah Kongsi," or "Siu Li Ku." The term "Ang Yee," meaning "Red Letter," was originally merely the name of one specific kongsi. There were also specific titles for the leaders: the supreme head of all secret society factions in a given locality was called "Tuah Ko" in Hokkien or "Tuah Hia" in Teochew, both meaning "Eldest Brother." A leader of an individual kongsi was called "Yee Ko" or "Yee Hia," meaning "Second Brother," while subordinate leaders were called "Sam Ko" or "Sa Hia," meaning "Third Brother." Older Thai archival records originally referred to all Tian Di Hui societies indiscriminately as "Tuah Hia" until the reign of King Rama V, when the term "Tuah Hia" was replaced by "Ang Yee." In this account, I have used the term Ang Yee from the outset for the reader's convenience.
-
อั้งยี่แรกมีขึ้นไนเมืองไทยเมื่อรัชกาลที่ 3 มูลเหตุที่จะเกิดอั้งยี่นั้นเนื่องมาแต่อังกริดเอาฝิ่นอินเดียเข้าไปขายไนเมืองจีนมากขึ้น พวกจีนตามเมืองชายทเลพากันสูบฝิ่นติดแพร่หลาย จีนเข้ามาหากินไนเมืองไทยที่เปนคนสูบฝิ่นก็เอาฝิ่นเข้ามาสูบกันแพร่หลายกว่าแต่ก่อน เลยเปนปัจจัยไห้มีไทยสูบฝิ่นมากขึ้น แม้จนถึงชั้นผู้ดีที่เปนเจ้าและขุนนางพากันสูบฝิ่นติดก็มี ก็ไนเมืองไทยมีกดหมายห้ามมาแต่ก่อนแล้วมิไห้ไครสูบฝิ่น หรือซื้อฝิ่น ขายฝิ่น เมื่อปรากตว่ามีคนสูบฝิ่นขึ้นแพร่หลายเช่นนั้น พระบาทสมเด็ดพระนั่งเกล้าเจ้าหยู่หัวจึงดำหรัดสั่งไห้ตรวดจับฝิ่นตามกดหมายหย่างกวดขัน แต่พวกจีนและไทยที่สูบฝิ่นติดมีมาก ก็จำต้องลอบหาซื้อฝิ่นสูบ เปนเหตุไห้คนลอบขายฝิ่นขึ้นราคาขายได้กำไรงาม จึงมีพวกจีนคิดค้าฝิ่นด้วยตั้งอั้งยี่วางสมัคพัคพวกไว้ตามหัวเมืองชายทเลที่ไม่มีการตรวดตรา คอยรับฝิ่นจากเรือสำเพาที่มาจากเมืองจีน แล้วเอาปลอมปนกับสินค้าอื่นส่งเข้ามายังกงสีไหย่ซึ่งตั้งขึ้นตามที่ลี้ลับไนหัวเมืองไกล้ ๆ กรุงเทพฯ ลอบขายฝิ่นเปนรายย่อยเข้ามายังพระนคร ข้าหลวงสืบรู้ออกไปจับ ถ้าซ่องไหนมีพัคพวกมาก ก็ต่อสู้จนถึงเกิดเหตุรบพุ่งกันหลายครั้ง มีปรากตไนหนังสือพงสาวดารว่า
The Ang Yi first appeared in Thailand during Reign III. The root cause of the Ang Yi's emergence stemmed from the British bringing increased amounts of Indian opium into China, causing coastal Chinese people to become widely addicted to opium. Chinese people who came to make a living in Thailand brought opium along to smoke far more prevalently than before, which subsequently led to a rise in Thai opium smokers, even extending to noble elites, royalty, and government officials becoming addicted. In Thailand, laws had long prohibited anyone from smoking, buying, or selling opium. When it became evident that opium addiction had spread so widely, King Nangklao issued royal commands to strictly inspect and seize opium according to law. However, because so many Chinese and Thais were addicted, they were forced to seek out illicit opium, enabling contraband sellers to raise prices and reap handsome profits. Consequently, groups of Chinese engaged in the opium trade by forming Ang Yi societies, stationing associates along unpatrolled coastal provinces to receive opium from junks arriving from China, and then concealing it among other merchandise to send to main kongsi established in secret locations in provinces near Bangkok. They then illicitly distributed the opium in retail quantities into the capital. When royal commissioners investigated and attempted arrests, any faction with numerous followers resisted, resulting in armed clashes on several occasions. It is recorded in the chronicles that in B.E.
-
เมื่อ พ.ส. 2385 เกิดอั้งยี่ที่ไนแขวงจังหวัดนครชัยสรีและจังหวัดสมุทสาคร แต่ปราบได้โดยไม่ต้องรบพุ่งครั้งหนึ่ง
In 1842, secret societies emerged in the districts of Nakhon Chai Si and Samut Sakhon provinces, but they were suppressed without fighting.
-
ต่อนั้นมา 2 ปี ถึง พ.ส. 2387 พวกอั้งยี่ตั้งซ่องขายฝิ่นขึ้นที่ไนป่าแสมริมชายทเล นะ ตำบลแสมดำไนระหว่างปากน้ำบางปกงกับแขวงจังหวัดสมุทปราการ ต่อสู้เจ้าพนักงานจับฝิ่น ต้องไห้กรมทหานปากน้ำไปปราบ ยิงพวกอั้งยี่ตายหลายคน และจับตัวหัวหน้าได้ อั้งยี่จึงสงบอีกครั้งหนึ่ง
Two years later, in 1844, secret societies established an opium-selling den in the mangrove forest along the coast at Samae Dam, between the mouth of the Bang Pakong River and Samut Prakan Province. They resisted the opium enforcement officers, requiring the Paknam military regiment to go and suppress them. Several members of the secret society were shot dead, and their leaders were captured, restoring peace once again.
-
ต่อมาอีก 3 ปี ถึง พ.ส. 2390 พวกอั้งยี่ตั้งซ่องขายฝิ่นขึ้นอีกที่ตำบลลัดกรุด แขวงเมืองสมุทสาคร ครั้งนี้ พวกอั้งยี่มีพัคพวกมากกว่าแต่ก่อน พระยามหาเทพ (ปาน) ซึ่งเปนหัวหน้าพนักงานจับฝิ่น ออกไปจับเอง ถูกพวกอั้งยี่ยิงตาย จึงโปรดไห้สมเด็ดเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงส์ เมื่อยังเปนเจ้าพระยาพระคลัง คุมกำลังไปปราบ ค่าพวกอั้งยี่ตายประมาน 400 คน และจับตัวหัวหน้าได้ จึงสงบ
Three years later, in 1847, secret societies again set up an opium den at Lat Krut in Samut Sakhon Province. This time, their followers were far more numerous than before. Phraya Mahathep (Pan), head of the opium suppression officers, went to make arrests himself and was shot dead by the secret society members. King Rama III then ordered Somdet Chao Phraya Borom Maha Prayurawong (then Chao Phraya Phrakhlang) to command forces to suppress them. About 400 secret society members were killed, and the leaders were captured, putting an end to the rebellion.
-
ปราบพวกอั้งยี่ที่ลัดกรุดได้ไม่ถึงเดือน พอเดือน 5 พ.ส. 2391 พวกอั้งยี่ก็กำเริบขึ้นที่เมืองฉเชิงเซา คราวนี้ถึงเปนกบด ค่าพระยาวิเสสลือชัย ผู้ว่าราชการจังหวัด ตาย แล้วพวกอั้งยี่เข้ายึดป้อมเมืองฉเชิงเซาไว้เปนที่มั่น โปรดไห้สมเด็ดเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงส์ยกพลจากเมืองสมุทสาครไปปราบ พวกอั้งยี่ที่เมืองฉเชิงเซาต่อสู้พ่ายแพ้ พวกจีนถูกค่าตายกว่า 3,000 คน อั้งยี่เมืองฉเชิงเซาจึงสงบ ต่อมาอีก 2 ปีก็สิ้นรัชกาลที่ 3
Less than a month after suppressing the secret society at Lat Krut, in the fifth lunar month of 1848, secret societies revolted in Chachoengsao. This time it escalated into a full rebellion; they killed Phraya Wiset Luechai, the governor, and seized the fort of Chachoengsao as their stronghold. King Rama III ordered Somdet Chao Phraya Borom Maha Prayurawong to march forces from Samut Sakhon to put them down. The secret society in Chachoengsao fought and was defeated, with over 3,000 Chinese killed, bringing peace back to Chachoengsao. Two years later, the reign of King Rama III came to an end.
-
(5) อั้งยี่แรกมีไนเมืองไทยเมื่อรัชกาลที่ 4
(5) The First Ang Yi Secret Societies in Thailand During Reign IV
-
เมื่อรัชกาลที่ 4 พระบาทสมเด็ดพระจอมเกล้าเจ้าหยู่หัวตรัดปรึกสาเสนาบดีเห็นพร้อมกันว่า การจับฝิ่นเมื่อรัชกาลที่ 3 แม้จับกุมหย่างกวดขันมาหลายปี ฝิ่นก็ยังเข้ามาได้เสมอ คนสูบฝิ่นก็ยังมีมากไม่หมดไป ซ้ำเปนเหตุไห้เกิดอั้งยี่ถึงต้องรบพุ่งค่าฟันกันหลายครั้ง จะไช้วิธีจับฝิ่นหย่างนั้นต่อไปเห็นจะไม่เปนประโยชน์อันได จึงเปลี่ยนนโยบายเปนตั้งพาสีฝิ่นผูกขาด คือ ฉเพาะแต่รัถบาลซื้อฝิ่นเข้ามาต้มขายเอากำไรไห้จีนซื้อฝิ่นสูบได้ตามชอบไจ คงห้ามแต่ไทยมิไห้สูบฝิ่น
During Reign IV, King Mongkut consulted with his ministers, who unanimously agreed that despite years of strict opium arrests during Reign III, opium still entered the country continuously and opium smokers remained numerous. Moreover, it caused Ang Yi uprisings that led to repeated armed conflict and bloodshed. Continuing with such arrest methods was seen as serving no purpose; thus, the policy was changed to establish a state opium tax monopoly. Under this system, only the government purchased raw opium to refine and sell for profit, allowing Chinese people to buy and smoke opium as they pleased, while maintaining the prohibition against Thais smoking opium.
-
พระบาทสมเด็ดพระจอมเกล้าเจ้าหยู่หัวซงพระราชดำริอีกหย่างหนึ่งว่า ที่อั้งยี่หาพัคพวกได้มาก เปนเพราะพวกจีนที่ไปทำเรือกสวนหรือค้าขายหยู่ตามหัวเมืองมักถูกพวกจีนเจ้าพาสีเบียดเบียนไนการเก็บอากร และถูกคนไนพื้นเมืองรังแกได้ความเดือดร้อน ไม่มีไครจะเกื้อหนุน จึงมักไปพึ่งอั้งยี่ ซงแก้ไขข้อนี้ด้วยไห้เลือกหาจีนที่ตั้งตัวได้เปนหลักแหล่งแล้วและเปนคนซื่อตรงมีคนนับถือมาก ตั้งเปนเปนตำแหน่งปลัดจีนขึ้นไนกรมการตามหัวเมืองที่มีจีนมาก สำหรับช่วยอุปการะและรับทุขร้อนของพวกจีนขึ้นเสนอต่อรัถบาล เมื่อซงแก้ไขด้วยอุบาย 2 หย่างนั้น เหตุการน์เรื่องอั้งยี่ก็สงบเงียบมาได้หลายปี
King Mongkut further reasoned that the reason the Ang Yi gathered so many followers was that Chinese farming or trading in the provinces were often exploited by Chinese tax farmers during revenue collection and bullied by local residents, causing them distress with no one to support them, thus driving them to rely on the Ang Yi. He resolved this issue by selecting settled, honest Chinese who were widely respected and appointing them to the position of Chinese Assistant Governors within provincial administrations that had large Chinese populations, in order to assist and submit the grievances of the Chinese to the government. Upon implementing these two measures, incidents involving the Ang Yi remained calm for many years.
-
แต่ถึงตอนปลายรัชกาลที่ 4 มีอั้งยี่เกิดขึ้นอีกด้วยเหตุหย่างอื่น เหตุที่เกิดอั้งยี่ตอนนี้เนื่องมาจากประเพนีจีนเข้าเมือง ด้วยจีนที่ทิ้งถิ่นไปทำมาหากินตามต่างประเทสล้วนเปนคนยากจน มักไปแต่ตัว แม้เงินค่าโดยสานเรือก็ไม่มีจะเสีย เมื่อเรือไปถึงเมืองไหน เช่น เมืองสิงคโปร์ก็ดี หรือมาถึงกรุงเทพฯ ก็ดี มีจีนไนเมืองนั้นที่เปนญาติหรือเปนเถ้าเก๋หาลูกจ้างไปรับเสียเงินค่าโดยสานและรองเงินล่วงหน้าไห้จีนที่เข้ามาไหม่ ไทยเรียกว่า "จีนไหม่" ทางเมืองสิงคโปร์เรียกว่า "Sing Keh" แล้วทำสัญญากันว่า เถ้าเก๋จะรับเลี้ยงไห้กินหยู่ ข้างฝ่ายจีนไหม่จะทำงานไห้เปล่าไม่เอาค่าจ้างปีหนึ่ง งานที่ทำนั้นเถ้าเก๋จะไช้เอง หรือจะไห้ไปทำงานไห้คนอื่น เถ้าเก๋เปนผู้ได้ค่าจ้าง หรือแม้เถ้าเก๋จะโอนสิทธิไนสัญญาไห้ผู้อื่นก็ได้ เมื่อครบปีหนึ่งแล้ว ก็สิ้นเขตที่เปนจีนไหม่พ้นหนี้สิน จะรับจ้างเถ้าเก๋ทำงานต่อไป หรือไปทำมาหากินที่อื่นโดยลำพังตนก็ได้ มีประเพนีหย่างนี้มาแต่เดิม ถึงรัชกาลที่ 4 ตั้งแต่ไทยทำหนังสือสัญญาค้าขายกับฝรั่งต่างชาติเมื่อ พ.ส. 2398 การค้าขายไนเมืองไทยจเรินขึ้นรวดเร็ว มีโรงจักรสีข้าวเลื่อยไม้และมีการขนลำเลียงสินค้าอันต้องการแรงงานมากขึ้น ทั้งเวลานั้นการคมนาคมกับเมืองจีนสดวกขึ้น ด้วยมีเรือกำปั่นไปมาบ่อย ๆ พวกจีนไหม่ที่เข้ามาหากินก็มากขึ้น จึงเปนเหตุไห้มีจีนไนกรุงเทพฯ คิดหาผลประโยชน์ด้วยการเปนเถ้าเก๋รับจีนไหม่เข้าเมืองโดยวิธีดังกล่าวมาแล้วมากขึ้น และการนั้นได้กำไรงาม ก็เกิดแข่งกันเกลี้ยกล่อมจีนไหม่ พวกเถ้าแก่จึงเลยอาสัยจีนไหม่ของตนไห้ช่วยกันเกลี้ยกล่อมจีนเข้ามาไหม่ ตลอดจนไปชิงกันหางานไห้พวกจีนไหม่ของตนทำ ก็เลยตั้งพวกเปนอั้งยี่ด้วยประการฉะนี้ แต่ผิดกับอั้งยี่รัชกาลที่ 3 ด้วยไม่คิดร้ายต่อรัถบาลและมีแต่พวกละน้อย ๆ หลายพวกด้วยกัน
Towards the end of King Rama IV's reign, secret societies arose from a different cause, stemming from the customs surrounding Chinese immigration. Those who left their homeland to seek a living abroad were invariably poor, often arriving with nothing, lacking even the money to pay for their ship passage. When a ship arrived at a destination—be it Singapore or Bangkok—local Chinese residents, whether relatives or towkays seeking labor, would pay the passage fees and advance funds for the newly arrived immigrants, whom the Thais called "Jeen Mai" (new Chinese) and those in Singapore called "Sing Keh." They would enter into an agreement whereby the towkay provided room and board, while the newly arrived Chinese worked without wages for one year. The towkay could employ the laborer directly or hire them out to others, collecting the wages, or even transfer the contract rights to another party. Once the year concluded, their status as a "Sing Keh" ended, their debt was cleared, and they were free to continue working for the towkay for pay or seek an independent livelihood elsewhere. This tradition had long existed. However, during the reign of King Rama IV, following Thailand's trade treaties with Western nations in B.E. 2398 (1855), commerce in Thailand expanded rapidly. Steam-powered rice mills, sawmills, and cargo transport created a growing demand for labor. Moreover, transportation with China became more convenient as steamships traveled back and forth frequently, resulting in a larger influx of new Chinese immigrants. This led local Chinese in Bangkok to profit by acting as towkays, recruiting and importing new immigrants through these established methods. As the business proved highly lucrative, competition to entice new immigrants intensified; towkays used their existing laborers to persuade new arrivals and competed aggressively to secure work contracts for their own crews. Thus, they formed secret societies through these commercial rivalries. However, these differed from the secret societies of King Rama III's reign, as they harbored no hostile intent toward the government and consisted of numerous small, scattered factions.
-
แต่เมื่อปีเถาะ พ.ส. 2410 ก่อนจะสิ้นรัชกาลที่ 4 มีพวกอั้งยี่กำเริบขึ้นที่เมืองพูเก็ต แต่มิได้เกี่ยวข้องกับจีนไนกรุงเทพฯ ด้วย พวกอั้งยี่ที่เมืองพูเก็ตขยายมาจากเมืองขึ้นของอังกริดซึ่งรัถบาลไช้นโยบายหย่าง "เลี้ยงอั้งยี่" ดังกล่าวมาแล้ว พวกจีนไนแดนอังกริดไปมาค้าขายกับหัวเมืองไทยทางตะวันตกหยู่เปนนิจ พวกอั้งยี่ไนแดนอังกริดจึงมาเกลี้ยกล่อมจีนที่เมืองพูเก็ตไห้ตั้งอั้งยี่เพื่อสงเคราะห์กันและกันเปนสาขาของกงสี "งี่หิน" พวกหนึ่งมีประมาน 3,500คน ของกงสี "ปูนเถ้าก๋ง" พวกหนึ่งมีประมาน 4,000 คน หยู่มานายอั้งยี่ทั้งสองพวกนั้นวิวาทกันด้วยชิงสายน้ำที่ทำเหมืองล้างแร่ดีบุก ต่างเรียกพวกอั้งยี่ของตนมารบกันที่กลางเมือง ผู้ว่าราชการเมืองพูเก็ตห้ามก็ไม่ฟัง จะปราบก็ไม่มีกำลังพอการ จึงโปรดไห้เจ้าพระยาภานุวงส์ฯ เมื่อยังเปนที่พระยาเทพประชุน ปลัดทูนฉลองกะซวงกลาโหม เปนข้าหลวงออกไปยังเมืองพูเก็ต ไห้ไปพิจารนาว่ากล่าวเรื่องอั้งยี่วิวาทกัน ถ้าพวกอั้งยี่ไม่ฟังคำบังคับบันชา ก็ไห้เรียกระดมพลตามหัวเมืองปราบปรามด้วยกำลัง แต่เมื่อเจ้าพระยาภานุวงส์ฯ ออกไปถึง หัวหน้าอั้งยี่ทั้งสองพวกอ่อนน้อมโดยดี เจ้าพระยาภานุวงส์ฯ ว่ากล่าวระงับเหตุวิวาทเรียบร้อยแล้ว พาตัวพวกหัวหน้าอั้งยี่ทั้งสองกงสีรวม 9 คนเข้ามาสารภาพรับผิดไนกรุงเทพฯ จึงโปรดไห้ถือน้ำกะทำสัจสาบานว่า จะไม่คิดร้ายต่อแผ่นดิน แล้วปล่อยตัวกลับไปทำมาหากินหย่างเดิม
In the Year of the Rabbit, B.E. 2410 (1867), shortly before the end of King Rama IV's reign, a secret society uprising broke out in Phuket, though it was entirely unconnected to the Chinese in Bangkok. The secret societies in Phuket were extensions of those in the British crown colonies, where the government pursued the aforementioned policy of accommodating them. Chinese residents in British territory frequently traded with Thailand's western provincial towns, leading the secret societies from British territory to persuade the Chinese in Phuket to form societies for mutual aid. These established branches as part of the "Ghee Hin" kongsi, numbering around 3,500 members, and the "Poon Tao Kong" kongsi, numbering around 4,000 members. Eventually, the leaders of the two factions clashed over water rights required for tin-mining and sluicing operations, summoning their respective members to engage in open fighting in the middle of the town. The Governor of Phuket attempted to intervene, but his commands were ignored, and he lacked sufficient forces to suppress them. Consequently, the King appointed Chao Phraya Bhanuwong (then holding the title of Phraya Thepprachun, Deputy Minister of the Military Administration) as Royal Commissioner to Phuket to investigate and resolve the feud. Should the societies refuse to submit to authority, he was empowered to mobilize provincial forces to suppress them by force. However, upon Chao Phraya Bhanuwong's arrival, the leaders of both factions submitted peacefully. After successfully settling the dispute, Chao Phraya Bhanuwong brought nine leaders from both kongsis to Bangkok to confess their wrongdoing. The King commanded them to drink the water of allegiance, swearing an oath not to harbor ill intent against the realm, and released them to return to their former livelihoods.
-
การระงับอั้งยี่วิวาทกันที่เมืองพูเก็ตครั้งนั้นเปนเหตุที่ไทยจะเอาวิธี "เลี้ยงอั้งยี่" หย่างที่อังกริดจัดตามเมืองไนแหลมมลายูมาไช้ที่เมืองพูเก็ตก่อน แล้วเลยเข้ามาไช้ไนกรุงเทพฯ เมื่อภายหลัง แต่อนุโลมไห้เข้ากับประเพนีไทยมิไห้ขัดกัน เปนต้นว่า ที่เมืองพูเก็ตนั้นเลือกจีนที่มีพัคพวกนับถือมากตั้งเปน "หัวหน้าต้นแซ่" สำหรับนำกิจทุขสุขของพวกตนเสนอต่อรัถบาลและควบคุมว่ากล่าวคนของตนตามประสงค์ของรัถบาลคล้าย ๆ กับกัมการจีน ที่เปนคนมีหลักถานมั่นคงถึงไห้มีบันดาสักดิ์เปนขุนเปนหลวงก็มี แต่พวกหัวหน้าต้นแซ่นั้นก็เปนอั้งยี่พวกงี่เฮงหรือปูนเถ้าก๋งทุกคน การที่จัดขึ้นเปนแต่หย่างควบคุมอั้งยี่และไห้มีพวกหัวหน้าต้นแซ่สำหรับรัถบาลไช้ไปว่ากล่าวพวกอั้งยี่และคอยห้ามปรามมิไห้อั้งยี่ต่างพวกวิวาทกัน แต่ยังยอมไห้พวกจีนตั้งอั้งยี่ได้ตามไจไม่ห้ามปราม
The resolution of the secret society feud in Phuket prompted Thailand to adopt the British policy of accommodating secret societies as practiced in the Malay Peninsula, applying it first in Phuket and later introducing it to Bangkok. However, it was adapted to align with Thai customs without conflict: for example, in Phuket, widely respected Chinese figures were appointed as "Clan Headmen" to bring the grievances and concerns of their people before the government and to supervise their communities according to the government's wishes, acting similarly to Chinese ward committeemen. Those with established livelihoods and solid standing were even granted noble titles, such as Khun or Luang, though every one of these clan headmen was himself a member of either the Ghee Hin or Poon Tao Kong societies. This system functioned merely as a means to oversee the secret societies, employing clan headmen as liaisons to address the societies and prevent inter-group violence, while still permitting the Chinese to form secret societies freely without outright prohibition.
-
(6) อั้งยี่ไนเมืองไทยเมื่อต้นรัชกาลที่ 5
(6) Secret Societies in Thailand at the Beginning of the Fifth Reign
-
พระบาทสมเด็ดพระจุลจอมเกล้าเจ้าหยู่หัวเสวยราชย์เมื่อเดือนตุลาคม ปีมะโรง พ.ส. 2411 เวลานั้นยังซงพระเยาว์วัย พระชันสาเพียง 16 ปี จึงต้องมีผู้สำเหร็ดราชการแทนพระองค์ และสมเด็ดเจ้าพระยาบรมมหาสรีสุริยวงส์ เมื่อยังเปนเจ้าพระยาสรีสุริยวงส์ สมุหพระกลาโหม ได้เปนผู้สำเหร็ดราชการหยู่ 5 ปี
King Chulalongkorn ascended the throne in October, the Year of the Dragon, 1868. At that time he was still young, only 16 years of age, necessitating a Regent. Somdet Chao Phraya Borom Maha Sri Suriyawongse (then Chao Phraya Sri Suriyawongse, Minister of Military Affairs) served as Regent for five years.
-
เวลาเมื่อเปลี่ยนรัชกาลครั้งนั้น มีเหตุต่าง ๆ ที่ทำไห้รัถบาลลำบากหลายเรื่อง เรื่องอื่นยกไว้ จะเล่าแต่เรื่องเนื่องกับพวกอั้งยี่ เมื่อกำลังจะเปลี่ยนรัชกาล มีอั้งยี่พวกหนึ่งไนกรุงเทพฯ ต่อสู้เจ้าพาสีฝิ่นไนโรงกงก๊วนที่ริมฝั่งสัมพันธวงส์ถึงสู้รบกันขึ้นไนสำเพ็ง พอเปลี่ยนรัชกาล อั้งยี่พวกหนึ่งก็คุมกันเที่ยวปล้นราสดรที่ไนแขวงจังหวัดนครชัยสรี และทำท่าทางจะกำเริบขึ้นที่อื่นอีกทั้งไนกรุงเทพฯ และหัวเมือง สมเด็ดเจ้าพระยาฯ ระงับด้วยไช้อุบายหลายหย่าง พิเคราะห์ดูน่าพิสวง
During that transitional period between reigns, various events caused the government many difficulties. Setting aside other matters, I will relate only the story concerning the Secret Societies. Just as the reign was changing, a Secret Society in Bangkok fought against the opium tax farmer at the tax headquarters on the banks of Sampanthawong, escalating into active combat in Sampheng. Shortly after the new reign began, another Secret Society band assembled to commit robberies against the populace in the Nakhon Chai Si district, and showed signs of spreading to other places, both in Bangkok and the provinces. Somdet Chao Phraya suppressed them using several clever maneuvers that are fascinating to analyze.
-
หย่างที่หนึ่ง ไช้ปราบด้วยอาญา ดังเช่นปราบอั้งยี่ที่กำเริบขึ้นไนแขวงจังหวัดนครชัยสรี เมื่อจับได้ไห้ส่งเข้ามากรุงเทพฯ เอาตัวหัวหน้าประหารชีวิตและสมัคพัคพวกทั้งหมดจำคุกไห้ปรากตแก่คนทั้งหลาย
First, he used penal punishment to suppress them, such as when he put down the Secret Society uprising in the Nakhon Chai Si district. Upon their capture, they were sent to Bangkok; the ringleaders were executed, and all their followers were imprisoned as a public spectacle.
-
อีกหย่างหนึ่ง ไช้อุบายขู่ไห้พวกอั้งยี่กลัวด้วยจัดการซ้อมรบที่สนามชัยถวายพระเจ้าหยู่หัวทอดพระเนตรบนพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ทุกสัปดาห์ ฉันยังเปนเด็กไว้จุก เคยตามสเด็ดไปดูหลายครั้ง การซ้อมรบนั้น บางวันก็ไห้ทหานปืนไหย่ปืนเล็กยิงปืนติดดินดำเสียงดังสนั่นครั่นครื้น บางวันก็ไห้ทำเปนโครงค่ายมีหุ่นรูปคนหยู่ประจำ เอาช้างรบออกซ้อมแทงหุ่นทำลายค่าย เวลานั้น มีช้างรบหยู่ไนกรุงเทพฯ สักสามสี่เชือก ตัวหนึ่งชื่อ พลายแก้ว เจ้าพระยายมราช (แก้ว) หัดที่เมืองนครราชสีมา กล้าหานนัก พอเห็นยิงปืนออกมาจากค่าย ก็สวนควันเข้าไปรื้อค่ายแทงรูปหุ่นที่รักสาทำลายลง พวกชาวพระนครไม่เคยเห็นการซ้อมรบหย่างนั้น พากันมาดูมากกว่ามาก เกิดกิตติสัพท์ระบือไปถึงพวกอั้งยี่ ก็กลัวไม่ก่อเหตุอันไดได้จริง
Another strategy was to intimidate the secret societies by holding military drills at Sanam Chai for the King to observe from the Phutthaisawan Throne Hall every week. When I was still a child with a topknot, I accompanied His Majesty to watch them many times. During these drills, on some days artillerymen and infantry would fire black powder weapons with thunderous, booming reports; on other days, mock camps with human dummies stationed inside were set up, and war elephants were brought out to practice goring the dummies and dismantling the camps. At that time, there were about three or four war elephants in Bangkok. One was named Plai Kaeo, trained in Nakhon Ratchasima by Chao Phraya Yommarat (Kaeo); it was extremely courageous. As soon as it saw gunfire coming from the camp, it would charge right through the smoke to break down the fortification and tear apart the defending dummies. The people of the capital had never seen such military exercises before and gathered in vast crowds to watch. Word spread to the secret societies, terrifying them and preventing them from causing any actual trouble.
-
อุบายของสมเด็ดเจ้าพระยาฯ อีกหย่างหนึ่งนั้น ขยายการบำรุงจีนอนุโลมตามกะแสพระราชดำหริของพระบาทสมเด็ดพระจอมเกล้าเจ้าหยู่หัวซึ่งซงตั้งปลัดจีนตามหัวเมือดังกล่าวมาแล้ว และเวลานั้น มีความลำบากเพิ่มขึ้นอีกหย่างหนึ่งด้วย เพราะเมื่อตอนปลายรัชกาลที่ 4 มีพวกชาวจีนชาวเมืองขึ้นของอังกริด ฝรั่งเสส ฮอลันดา และโปรตุเกส เข้ามาหากินไนกรุงเทพฯ มากขึ้น ก็ตามหนังสือสัญญายอมไห้จีนเหล่านั้นหยู่ไนความป้องกันของกงสุลชาตินั้น ๆ จึงเรียกกันว่า "พวกร่มทง" หมายความว่า "หยู่ไนร่มทงของต่างประเทส" หรือเรียกอีกหย่างหนึ่งว่า "สับเย๊ก" (subject) หมายความว่า "เปนคนไนชาตินั้น ๆ" ไม่ต้องหยู่ไนอำนาดโรงสาลหรือไนบังคับรัถบาลของบ้านเมือง แม้กงสุลต่างประเทสช่วยห้ามมิไห้จีนไนร่มทงเปนอั้งยี่ก็ดี สมเด็ดเจ้าพระยาฯ ก็ยังวิตกเกรงว่า พวกจีนชั้นพลเมืองจะพากันหยากเข้าร่มทงฝรั่ง เพราะฉะนั้น พอเปลี่ยนรัชกาลได้ 3 สัปดาห์ ก็ประกาสตั้งสาลคดีจีนขึ้นไนกรมท่าซ้าย ไห้พระยาโชดึกราชเสดถี (จ๋อง แล้วเปลี่ยนเปนพระยาโชดึกฯ พุก) คนหนึ่ง หลวงพิพิธภันทวิจารน์ (ฟัก พายหลังได้เปนพระยาโชดึกฯ) คนหนึ่ง กับหลวงพิชัยวารี (มลิ) คนหนึ่ง (เปนชั้นลูกจีนทั้ง 3 คน) เปนผู้พิพากสาสำหรับชำระตัดสินคดีที่คู่ความเปนจีนทั้งสองฝ่าย ด้วยไช้ภาสาจีนและประเพนีจีนไนการพิจารนา แต่ห้ามมิไห้รับคดีที่คู่ความเปนจีนแต่ฝ่ายเดียวหรือคดีที่เปนความอาญาว่ากล่าวไนสาลนั้น นอกจากตั้งสาล ไห้แบ่งเขตท้องที่อันมีจีนหยู่มาก เช่น ไนสำเพ็ง เปนหลายอำเพอ ตามหัวเมืองก็ไห้ปลัดจีนมีอำนาดว่ากล่าวคดีจีน อำเพอที่มีจีนหยู่มากก็ตั้งหัวหน้าไห้มีเงินเปนตำแหน่ง "กงสุลจีนไนบังคับสยาม" สำหรับเปนผู้อุปการะจีนหยู่ไนอำเพอนั้น ๆ
Another strategy devised by Somdet Chao Phraya was the expansion of patronage for the Chinese, conforming to the royal initiative of King Mongkut (Rama IV), who had established Chinese deputy governors in the provinces as mentioned earlier. At that time, a new complication arose: toward the end of King Rama IV's reign, an increasing number of Chinese subjects from British, French, Dutch, and Portuguese colonies came to Bangkok to earn a livelihood. Under trade treaties, these Chinese fell under the protection of their respective foreign consulates, earning them the label "people under foreign flags"—meaning they resided beneath foreign colors—or simply "subjects," signifying allegiance to those nations and placing them beyond the jurisdiction of local courts or government authority. Even though foreign consuls helped prohibit their subjects from joining secret societies, Somdet Chao Phraya worried that ordinary Chinese residents might seek protection under foreign flags. Thus, merely three weeks into the new reign, he announced the creation of a Chinese Court within the Left Department of Harbor Affairs. He appointed Phraya Choduk Ratchasetthi (Chong, later replaced by Phraya Choduk Phuk), Luang Piphit Phandawitchan (Fak, who later became Phraya Choduk), and Luang Pichai Wari (Mali)—all three being of Chinese descent—as judges to adjudicate civil disputes involving Chinese parties on both sides, using the Chinese language and customary law in proceedings. However, the court was strictly forbidden from hearing cases where only one party was Chinese or criminal cases. Beyond establishing this court, heavily populated Chinese districts such as Sampheng were divided into multiple sub-districts. In the provinces, Chinese deputy governors were granted authority over Chinese legal matters, and in sub-districts with large Chinese populations, leaders were appointed with a stipend under the title of "Chinese Consul under Siamese Jurisdiction" to provide support and governance for the local Chinese.
-
ส่วนการควบคุมพวกอั้งยี่นั้น สมเด็ดเจ้าพระยาฯ ก็อนุโลมเอาแบบหย่างอังกริด "เลี้ยงอั้งยี่" ที่ไนแหลมมลายูมาไช้ ปรากตว่า ไห้สืบเอาตัวจีนเถ้าแก่ที่เปนหัวหน้าอั้งยี่ได้ 14 คน แล้วตั้งข้าหลวง 3 คน คือ เจ้าพระยาภานุวงส์ฯ เมื่อยังเปนพระยาเทพประชุน (ซึ่งเคยไปปราบอั้งยี่ที่เมืองพูเก็ต) คนหนึ่ง พระยาโชดึกราชเสตถี คนหนึ่ง พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง (เนียม) ซึ่งเปนผู้บังคับการกองตระเวน (โปลิส) ไนกรุงเทพฯ คนหนึ่ง พร้อมด้วยขุนนางจีนเจ้าพาสีอีกบางคน พาพวกหัวหน้าอั้งยี่ 14 คนนั้นไปทำพิธีถือน้ำกะทำสัจไนวิหารพระโตนะวัดกัลยานมิตรซึ่งจีนนับถือมาก รับสัญญาว่า จะไม่คิดประทุสร้ายต่อพระเจ้าหยู่หัว และจะคอยระวังพวกอั้งยี่ของตนมิไห้คิดร้ายด้วย แล้วปล่อยตัวไปทั้ง 14 คน แต่นั้น สมเด็ดเจ้าพระยาฯ ก็เอาพวกหัวหน้าอั้งยี่เหล่านั้นมาเปนคนรับไช้สอยของท่าน ไห้ตรวจตราว่ากล่าวมิไห้พวกอั้งยี่กำเริบ ก็สำเหร็ดประโยชน์ได้สมประสงค์ พวกอั้งยี่ก็เรียบร้อย เพราะไช้วิธี "เลี้ยงอั้งยี่" มาตลอดเวลาสมเด็ดเจ้าพระยาฯ มีอำนาดไนราชการแผ่นดิน
As for controlling the secret societies, Somdet Chao Phraya adapted the British policy of accommodating secret societies from the Malay Peninsula. He ordered an investigation that identified 14 Chinese towkays who served as secret society leaders. He then appointed three Royal Commissioners: Chao Phraya Bhanuwong (then Phraya Thepprachun, who had previously suppressed the secret societies in Phuket), Phraya Choduk Ratchasetthi, and Phraya Inthrathipbodi Siharat Rongmuang (Niam), Commander of the Bangkok Police Patrol. Accompanied by several Chinese tax-farm officials, they escorted the 14 secret society leaders to perform a sacred allegiance ceremony before the Great Buddha Image at Wat Kalayanamitr, a shrine deeply revered by the Chinese. The leaders swore an oath promising not to harbor treasonous intent against the King and to ensure their members did not engage in malicious acts, whereupon all 14 were released. From that point on, Somdet Chao Phraya employed these leaders as his agents, directing them to supervise and manage their subordinates to prevent unrest—a strategy that achieved its desired end, maintaining peace among the secret societies throughout his tenure as Regent.
-
อั้งยี่กำเริบที่เมืองระนองและพูเก็ต
Secret societies grow rebellious in Ranong and Phuket
-
ถึงปีชวด พ.ส. 2419 เปนปีที่ 9 ไนรัชกาลที่ 5 เกิดลำบากด้วยพวกจีนอั้งยี่ที่เปนกัมกรที่ทำเหมืองแร่ดีบุกที่เมืองระนองและเมืองพูเก็ตกำเริบคล้ายกับเปนกบด ต้องปราบปรามเปนการไหย่โต แต่ว่าพวกอั้งยี่ทางหัวเมืองไนแหลมมลายูเปนสาขาของพวกอั้งยี่กงสี "งี่หิน" แล "กงสีปูนเถ้าก๋ง" ไนแดนอังกริดมาตั้งขึ้นไนเมืองไทย ไม่ติดต่อกับพวกอั้งยี่ไนกรุงเทพฯ ดังกล่าวมาไนเรื่องปราบอั้งยี่ที่เมืองพูเก็ตเมื่อปีมะโรง พ.ส. 2411 นั้นแล้ว แต่ครั้งนั้นมา การทำเหมืองแร่ดีบุกที่เมืองระนองกับเมืองพูเก็ตจเรินขึ้น มีพวกจีนกัมกรเข้ามารับจ้างขุดขนดีบุกมากขึ้นเปนลำดับมา จนที่เมืองระนองมีจำนวนจีนกัมกรกว่า 3,000 คน และที่เมืองพูเก็ตก็มีจำนวนจีนกัมกรหลายหมื่น มากกว่าจำนวนราสดรไทยที่หยู่ไนตัวเมืองทั้งสองแห่ง ตามบ้านนอกพวกจีนกัมกรไปรวมกันรับจ้างขุดแร่หยู่ที่ไหน ทั้งพวกงี่หินและพวกปูนเถ้าก๋งต่างก็ไปตั้งกงสีอั้งยี่พวกของตนขึ้นที่นั่น มีนายรองปกครองขึ้นต่อผู้ที่รัถบาลตั้งเปนหัวหน้าต้นแซ่ซึ่งเปนผู้มีถิ่นถานหยู่ไนเมือง จึงมีกงสีอั้งยี่หยู่ตามเหมืองแร่แทบทุกแห่ง พวกหัวหน้าต้นแซ่ก็ช่วยรัถบาลรักสาความสงบเรียบร้อยได้ตลอดมา แต่เมื่อปีชวด พ.ส. 2419 นั้น ผเอินดีบุกตกราคา พวกนายเหมืองขายดีบุกได้เงินไม่พอไห้ค่าจ้างกัมกร จึงเกิดเหตุขึ้นที่เมืองระนองก่อน
In the Year of the Rat, B.E. 2419 (1876), the ninth year of King Rama V's reign, serious troubles arose as Chinese coolie laborers working the tin mines in Ranong and Phuket staged an uprising tantamount to a rebellion, requiring a major suppression campaign. However, the secret societies in these Malay Peninsula provinces were branches of the "Ghee Hin" and "Poon Tao Kong" kongsis established from British territory, having no connection with the secret societies in Bangkok, as noted in the account of the Phuket suppression in the Year of the Dragon, B.E. 2411 (1868). Since that time, tin-mining operations in Ranong and Phuket had flourished, attracting a steady influx of Chinese coolies hired to excavate and haul tin ore. Eventually, Ranong harbored over 3,000 Chinese laborers, while Phuket contained tens of thousands—far outnumbering the local Thai population in both towns. Wherever Chinese coolies gathered to work in the outlying districts, both Ghee Hin and Poon Tao Kong factions set up local secret society kongsis, governed by subordinate leaders who reported to the town-based clan headmen appointed by the government. Consequently, secret society branches existed near almost every tin mine. For a long time, the clan headmen assisted the government in maintaining peace and order. However, in B.E. 2419, the price of tin collapsed, leaving mine owners with insufficient funds to pay the laborers' wages, which sparked an outbreak of violence starting in Ranong.
-
ปรากตว่า เมื่อเดือน 3 แรม 14 ค่ำ ถึงตรุสจีน พวกกัมกรที่เปนอั้งยี่ปูนเถ้าก๋งพวกหนึ่งไปทวงเงินต่อนายเหมืองขอไห้ชำระหนี้สินไห้สิ้นเชิงตามประเพนีจีน นายเหมืองไม่มีเงินพอจะไห้ ขอผ่อนผัด พวกกัมกรจะเอาไห้จงได้ ก็เกิดทุ่มเถียง จนเลยวิวาทกันขึ้น พวกกัมกรค่าพวกนายเหมืองตาย ชรอยผู้ตายจะเปนตัวนายคนหนึ่ง พวกกัมกรจึงตกไจเกรงว่าจะถูกจับเอาไปลงโทส ก็พากันถือเครื่องสาตราวุธหนีออกจากเมืองระนอง หมายว่า จะเดินบกข้ามพูเขาบันทัดไปหาที่ซ่อนตัวหยู่ที่เหมืองแร่ไนแขวงเมืองหลังสวน เมื่อไปถึงด่าน พวกชาวด่านเห็นกิริยาอาการผิดปรกติ สงสัยว่า จะเปนโจรผู้ร้าย จะเอาตัวเข้ามาไห้ไต่สวนที่เมือง ก็เกิดวิวาทกันขึ้น คราวนี้ ถึงยิงกันตายทั้งสองข้าง พวกชาวด่านจับจีนได้ 8 คน คุมตัวเข้ามายังเมืองระนอง ถึงกลางทาง พวกจีนกัมกรเปนอันมากพากันมากลุ้มรุมแทงฟันพวกชาวด่านชิงเอาพวกจีนที่ถูกจีนไปได้หมด แล้วพวกจีนกัมกรก็เลยเปนกบด รวบรวมกันประมาน 500–600 คนออกจากเหมืองแร่เข้ามาเที่ยวไล่ค่าคนและเผาบ้านเรือนไนระนอง พระยาระนองไม่มีกำลังพอจะปราบปราม ก็ได้แต่รักสาบริเวนสาลากลางอันเปนสำนักรัถบาลไว้ พวกจีนกบดจะตีเอาเงินที่ไนคลังไม่ได้ ก็พากันเที่ยวเก็บเรือทเลบันดามีที่เมืองระนอง และไปปล้นฉางเอาข้าวบันทุกลงไนเรือ แล้วก็พากันลงเรือแล่นหนีไปทางทเลประมาน 300–400 คน ที่ไปทางเรือไม่ได้ก็พากันไปทางบก หนีไปยังที่เหมืองแร่ไนแขวงเมืองหลังสวนประมาน 300–400 คน พอประจวบกับเวลาเรือรบไปถึงเมืองระนอง เหตุที่อั้งยี่เมืองระนองเปนกบดก็สงบลง ไม่ต้องรบพุ่งปราบปราม เพราะเปนกบดแต่พวกปูนเถ้าก๋งหนีไปหมดแล้ว พวกงี่หินที่ยังหยู่หาได้เปนกบดไม่
It appeared that on the 14th waning day of the 3rd lunar month, coinciding with Chinese New Year, a group of laborers belonging to the Pun Thao Kong secret society went to demand full settlement of their unpaid wages from the mine owner according to Chinese tradition. The mine owner lacked sufficient funds and asked for an extension, but the laborers insisted on immediate payment. This sparked a heated argument that escalated into a brawl, during which the laborers killed the mine owners—one of whom was likely a boss. Terrified of being arrested and punished, the laborers seized weapons and fled Ranong, intending to cross the Banthat Mountain Range on foot to seek refuge at tin mines in Lang Suan province. Upon reaching a checkpoint, the guards noticed their suspicious behavior and, suspecting them to be bandits, attempted to detain them for interrogation in town. Another clash broke out, this time involving gunfire that resulted in casualties on both sides. The guards captured eight Chinese men and escorted them back toward Ranong. En route, a large crowd of Chinese laborers swarmed and attacked the guards with blades, successfully rescuing all the captives. The Chinese laborers then broke into outright rebellion. Assembling a force of about 500 to 600 men, they marched out of the mines into Ranong, slaughtering people and burning down houses. Lacking adequate forces to suppress them, the Governor of Ranong could only defend the provincial hall government compound. Unable to breach the treasury to loot its funds, about 300 to 400 of the Chinese rebels seized all available sea vessels in Ranong, raided granaries to load rice onto the boats, and fled by sea. Another 300 to 400 who could not escape by boat fled overland to the mining areas in Lang Suan. Just as warships arrived in Ranong, the rebellion subsided without needing military suppression, because only the Pun Thao Kong faction had rebelled and they had all fled, while the remaining Ngee Hin faction had not revolted.
-
แต่ที่เมืองพูเก็ตมีจีนกัมกรหลายหมื่น จำนวนมากกว่าเมืองระนองหลายเท่า และพวกจีนก็มีเหตุเดือดร้อนด้วยดีบุกตกราคาเช่นเดียวกันกับเมืองระนอง ทั้งยังมีเหตุอื่นนอกจากนั้น ด้วยพวกอั้งยี่ปูนเถ้าก๋งสงสัยว่า เจ้าเมืองลำเอียงเข้ากับพวกงี่หิน มีความแค้นเคืองหยู่บ้างแล้ว พอพวกอั้งยี่ที่หนีมาทางเรือจากเมืองระนองมาถึงเมืองพูเก็ตแยกย้ายกันไปเที่ยวอาสัยหยู่ตามโรงกงสีอั้งยี่พวกของตนตามตำบนต่าง ๆ ไปเล่าว่า เกือบจะตีเมืองระนองได้ หากเครื่องยุธภันท์ไม่มีพอมือ จึงต้องหนีมา ก็มีพวกหัวโจกตามกงสีต่าง ๆ ชักชวนพวกอั้งยี่ไนกงสีของตนไห้รวมกันตีเมืองพูเก็ตบ้าง แต่ปกปิดมิไห้หัวหน้าต้นแซ่รู้ ก็รวมได้ แต่บางกงสีไม่พรักพร้อมกัน เวลานั้น พระยามนตรีสุริยวงส์ (ชื่น บุนนาค) เมื่อยังเปนที่เจ้าหมื่นเสมอไจราช หัวหมื่นมหาดเล็ก เปนข้าหลวงประจำหัวเมืองฝ่ายตะวันตกทั้งปวงหยู่นะเมืองพูเก็ต มีเรือรบ 2 ลำกับโปลิสสำหรับรักสาสำนักรัถบาลประมาน 100 คนเปนกำลัง ส่วนการปกครองเมืองพูเก็ตนั้น พระยาวิชิตสงคราม (ทัด) ซึ่งเปนพระยาพูเก็ตหยู่จนแก่ชรา จึงเลื่อนขึ้นเปนจางวาง แต่ก็ยังว่าราชการและผูกพาสีผลประโยชน์เมืองพูเก็ตหยู่หย่างแต่ก่อน เปนผู้ที่พวกจีนกัมกรเกลียดชังว่า เก็บพาสีไห้เดือดร้อน แต่หามีไครคาดว่าพวกจีนกัมกรจะกำเริบไม่
However, in Phuket, there were tens of thousands of Chinese laborers—many times the population of Ranong—and they suffered similar distress from the plummeting price of tin. Additionally, there were other grievances: the Pun Thao Kong secret society already harbored resentment toward the governor, suspecting him of favoring the Ngee Hin faction. When the secret society members who had escaped by sea from Ranong arrived in Phuket, they dispersed to reside at their respective faction's kongsi houses in various subdistricts. They bragged that they had nearly captured Ranong, retreating only because they lacked adequate weaponry. Ringleaders at various kongsis then incited their members to band together and attack Phuket as well, keeping it secret from the clan heads. They managed to gather supporters, though some kongsis were not fully aligned. At that time, Phraya Montri Suriyawong (Chuen Bunnag)—then holding the title of Chao Muen Samai Jairat, Chief of the Royal Pages—served as the Royal Commissioner overseeing all western coastal provinces from Phuket. He had two warships and a police force of about 100 men guarding the government offices. As for the administration of Phuket, Phraya Sichit Songkhram (That), who had served as Governor of Phuket into old age, had been promoted to High Commissioner; nevertheless, he continued to administer affairs and farm revenue taxes as before. He was deeply resented by the Chinese laborers, who felt his tax collection caused them hardship, though no one anticipated that the laborers would actually revolt.
-
แต่แรกเกิดเหตุเมื่อเดือน 4 ขึ้น 13 ค่ำ ปีชวด พ.ส. 2419 เวลาบ่ายนั้น กลาสีเรือรบพวกหนึ่งขึ้นไปบนบก ไปเมาสุรา เกิดทเลาะกับพวกจีนที่ไนตลาดเมืองพูเก็ต แต่ไม่ทันถึงทุบตีกัน มูลนายเรียกกลาสีพวกนั้นกลับลงไปเรือเสียก่อน ครั้นเวลาค่ำ กลาสีพวกอื่น 2 คนขึ้นไปบนบก พอพวกจีนเห็น กลุ้มรุมทุบตีแทบปางตาย โปลิสไประงับวิวาท จับได้จีนที่ตีกลาสี 2 คน เอาตัวเข้าไปส่งข้าหลวง ไนไม่ช้าก็มีจีนพวกไหย่ประมาน 300 คนซึ่งรวบรวมกันหยู่ไนตลาด ถือเครื่องสาตราวุธพากันไปรื้อโรงโปลิส แล้วเที่ยวปล้นบ้านเผาวัดและเรือนไทยที่ไนเมือง พบไทยที่ไหนก็ไล่ค่าฟัน พวกไทยหยู่ไนเมืองมีน้อยกว่าจีน ก็ได้แต่พากันหนีเอาตัวรอด ฝ่ายพวกจีนได้ที ก็เรียกกันเพิ่มเติมเข้ามาจนจำนวนกว่า 2,000 คน แล้วยังตามกันยกเข้ามาหมายจะปล้นสำนักงานรัถบาลและบ้านพระยาวิชิตสงคราม เปนการกบดออกหน้า พระยาวิชิตสงครามอพยพครอบครัวหนีเอาตัวรอดไปได้ แต่พระยามนตรีฯ ไม่หนี ตั้งต่อสู้หยู่ไนบริเวนสำนักรัถบาล และรักสาบ้านพระยาวิชิตสงครามซึ่งหยู่ติดต่อกันไว้ด้วย ไห้เรียกไทยบันดามีไนบริเวนสาลารัถบาลและถอดคนโทสที่ไนจำออกมาสมทบกับโปลิสซึ่งมีหยู่ 100 คน แล้วได้ทหานเรือไนเรือรบขึ้นมาช่วยอีก 100 คน รายกันรักสาทางที่พวกจีนจะเข้าได้ และเอาปืนไหย่ตั้งจุกช่องไว้ทุกทาง แล้วไห้ไปเรียกจีนพวกหัวหน้าต้นแซ่ซึ่งหยู่ไนเมืองเข้ามาประชุมกันที่สาลารัถบาลไนค่ำวันนั้น และรีบเขียนจดหมายถึงหัวเมืองอื่น ๆ ที่ไกล้เคียงไห้ส่งกำลังมาช่วย และมีหนังสือส่งไปตีโทรเลขที่เมืองปีนังบอกข่าวเข้ามากรุงเทพฯ และมีจดหมายบอกอังกริดเจ้าเมืองปีนังไห้กักเครื่องอาวุธยุธภันท์อย่าไห้พวกจีนส่งมายังเมืองภูเก็ต ไห้คนถือหนังสือลงเรือเมล์และเรือไบไปยังเมืองปีนังและที่อื่น ๆ ตามสามาถจะไปได้ ไนค่ำวันนั้น จีนพวกหัวหน้าต้นแซ่พากันเข้าไปยังสาลารัถบาลตามคำสั่งโดยมาก และรับจะช่วยรัถบาลตามแต่พระยามนตรีฯ จะสั่งไห้ทำประการได พระยามนตรีฯ จึงสั่งไห้พวกหัวหน้าเขียน "ตั๋ว" ออกไปถึงพวกแซ่ของตนที่มากับพวกผู้ร้ายสั่งไห้กลับไปที่หยู่ของตนเสียตามเดิม มีทุขร้อนหย่างไร พวกหัวหน้าต้นแซ่จะช่วยแก้ไขไห้โดยดี ก็มีพวกกัมกรเชื่อฟังพากันกลับไปเสียมาก พวกที่ยังเปนกบดหยู่น้อยตัวลง ก็ไม่กล้าเข้าตีสาลารัถบาล พระยามนตรีฯ จึงจัดไห้จีนหัวหน้าต้นแซ่คุมจีนพวกของตัวตั้งเปนกองตระเวนคอยห้ามปรามหยู่เปนแห่ง ๆ ที่ไนเมืองก็สงบไป แต่พวกจีนกบดที่มีหัวโจกชักนำไม่เชื่อฟังหัวหน้าต้นแซ่ เมื่อเห็นว่า จะตีสาลารัถบาลไม่ได้ ก็คุมกันเปนพวก ๆ แยกกันไปเที่ยวปล้นทรัพย์เผาเรือนพวกชาวเมืองต่อออกไปถึงตามบ้านนอก ราสดรน้อยกว่าก็ได้แต่หนีเอาตัวรอด ก็เกิดเปนจลาจลทั่วไปทั้งเมืองพูเก็ต มีแต่ที่บ้านฉลองแห่งเดียว ชาวบ้านได้สมภารวัดฉลองเปนหัวหน้าอาดต่อสู้ชนะพวกจีน (ดังได้เล่ามาไนนิทานที่ 2 เรื่อง พระครูวัดฉลอง) แม้พระยามนตรีฯ ก็มีกำลังเพียงจะรักสาสาลารัถบาล ยังไม่สามาถจะไปปราบพวกจีนกบดตามบ้านนอกได้
When the trouble first broke out on the afternoon of the 13th waxing moon of the 4th lunar month in the Year of the Rat, B.E. 2419 (1876), a party of sailors from a warship went ashore, got drunk, and quarrelled with local Chinese in the Phuket town market, though no physical blows were exchanged before their commanding officer recalled them to the ship. That evening, two other sailors came ashore; upon sighting them, a Chinese mob swarmed and beat them nearly to death. The police intervened to quell the brawl, apprehending two Chinese men involved in the assault and turning them over to the Royal Commissioner. Shortly thereafter, a large mob of approximately 300 Chinese assembled in the market, armed with weapons, and marched to tear down the police station. They proceeded to loot homes and burn temples and Thai residences throughout the town, hunting down and attacking any Thais they encountered. As the local Thai population in town was far outnumbered by the Chinese, they had no choice but to flee for safety. Emboldened, the Chinese summoned reinforcements until their numbers swelled beyond 2,000, and advanced with the clear intent of raiding the government headquarters and the residence of Phraya Wichitsongkhram—an act of open rebellion. Phraya Wichitsongkhram evacuated his family to safety, but Phraya Montri refused to flee; he made a stand within the government compound, defending both the offices and Phraya Wichitsongkhram's adjoining residence. He rallied all available Thais within the compound and released prisoners from confinement to join his 100-man police force, augmented by 100 sailors deployed from the warship. They established defensive positions along all potential avenues of approach, stationing cannons to block every access route. That same evening, he summoned the Chinese clan headmen residing in town to assemble at the government hall, while urgently dispatching letters to neighboring towns for reinforcements. Messages were sent to Penang to be telegraphed to Bangkok, alongside a letter requesting the British Governor of Penang to impound all shipments of arms and ammunition destined for Phuket. Messengers bearing these dispatches boarded mail steamers and sailing vessels for Penang and other reachable ports. That evening, most of the Chinese clan headmen reported to the government hall as ordered and offered to assist the government in whatever manner Phraya Montri directed. Phraya Montri ordered the headmen to issue written passes ("tickets") to members of their respective clans who had joined the insurgents, commanding them to return to their homes immediately and promising that any grievances would be resolved peacefully through the headmen. Many coolies obeyed and returned home, reducing the rebel force to a smaller remnant that no longer dared attack the government hall. Phraya Montri then organized the clan headmen to lead their own men as patrol units to maintain order in key spots, restoring peace to the town proper. However, rebel Chinese led by ringleaders refused to obey the clan headmen; realizing they could not breach the government hall, they split into bands and set about plundering property and burning homes in the surrounding countryside. Outnumbered, the villagers fled, plunging the entirety of Phuket into widespread chaos. Only at Ban Chalong did the villagers, led by the abbot of Wat Chalong, manage to fight off and defeat the Chinese bands (as recounted in Tale 2, "The Abbot of Wat Chalong"). Even Phraya Montri possessed only enough force to defend the government hall, lacking the strength to march out and suppress the rebel Chinese in the rural hinterlands.
-
เมื่อรัถบาลไนกรุงเทพฯ ได้รับโทรเลขว่า เกิดกบดที่เมืองพูเก็ต จึงโปรดไห้พระยาประภากรวงส์ (ชาย บุนนาค) เมื่อยังเปนที่เจ้าหมื่นวัยวรนาถ หัวหมื่นมหาดเล็ก เปนข้าหลวงไหย่มีอำนาดบังคับบันชาการปราบอั้งยี่ได้สิธิขาด (เพราะพระยามนตรีฯ เปนลูกเขยพระยาวิชิตสงคราม เกรงจะบังคับการไม่ได้เด็ดขาด ต่อพายหลังจึงซาบว่า เพราะพระยามนตรีฯ ต่อสู้ จึงไม่เสียเมืองพูเก็ต) คุมเรือรบกับทหานและเครื่องสาตราวุธยุธภันท์เพิ่มเติมออกไป พระยาประภาฯ ไปถึงเมืองพูเก็ต ก็ไปร่วมมือกับพระยามนตรีฯ ช่วยกันรวบรวมรี้พลทั้งไทยและมลายูที่ไปจากหัวเมืองปักส์ไต้เข้าเปนกองทัพ และเรียกพวกเจ้าเมืองที่ไกล้เคียงไปประชุมปรึกสากันไห้ประกาสว่า จะเอาโทสแต่พวกที่ค่าคนและปล้นสดม พวกกัมกรที่ได้ประพรึติร้ายเช่นนั้น ถ้าลุแก่โทสต่อหัวหน้าต้นแซ่และกลับไปทำการเสียโดยดี จะไม่เอาโทส พวกจีนที่เปนแต่ชั้นสมพลก็พากันเข้าลุแก่โทสโดยมาก จับได้ตัวหัวโจกและที่ได้ประพรึติร้ายบ้าง แต่โดยมากพากันหลบหนีจากเมืองภูเก็ตไปตามเมืองไนแดนอังกริด การจลาจลที่เมืองพูเก็ตก็สงบ
When the government in Bangkok received telegraphic news of the rebellion in Phuket, His Majesty appointed Phraya Praphakonwong (Chai Bunnag)—then holding the title of Chao Muen Waiworanat, Chief of the Royal Pages—as High Commissioner with absolute authority to command the suppression of the secret societies. (This was because Phraya Montri was the son-in-law of Phraya Sichit Songkhram, and it was feared he might not exercise decisive authority; only later was it recognized that Phuket was saved precisely because of Phraya Montri's resistance.) He was dispatched with additional warships, troops, and military supplies. Upon arriving in Phuket, Phraya Prapha joined forces with Phraya Montri, assembling an army from Thai and Malay levies arriving from the southern provinces. He convened a council with governors of neighboring towns and issued a proclamation stating that punishment would be limited only to those who committed murder and robbery. Laborers who had committed such misdeeds would be pardoned if they confessed their guilt to their clan heads and peacefully returned to work. Most of the ordinary Chinese laborers came forward to confess. Some ringleaders and perpetrators of severe atrocities were captured, but most fled Phuket for British territories, whereupon the rebellion in Phuket was brought to an end.
-
ไนครั้งนั้น ซงพระกรุนาโปรดปูนบำเหน็ดไห้เจ้าหมื่นวัยวรนาถ (ชาย บุนนาค) เลื่อนขึ้นเปนพระยาประภากรวงส์ ไห้เจ้าหมื่นเสมอไจราช (ชื่น บุนนาค) เลื่อนขึ้นเปนพระยามนตรีสุริยวงส์ ตำแหน่งจางวางมหาดเล็ก และได้รับพระราชทานพานทองเสมอกันทั้ง 2 คน พวกกรมการที่ได้ช่วยรักสาเมืองพูเก็ตนั้น ก็พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรน์บ้าง เลื่อนบันดาสักดิ์บ้าง ตามควนแก่ความชอบ ที่เปนแต่หัวหน้าต้นแซ่ซึ่งได้ช่วยราชการครั้งนั้น โปรดไห้ส้างเหรียนติดอกเปนเครื่องหมายความชอบ (ซึ่งมาเปลี่ยนเปนเหรียนดุสดีมาลาเมื่อพายหลัง) พระราชทานเปนบำเหน็ดความชอบทุกคน แต่นั้น พวกอั้งยี่ที่เมืองพูเก็ตก็ราบคาบ
On that occasion, His Majesty was graciously pleased to bestow rewards: Chao Muen Waiworanat (Chai Bunnag) was promoted to Phraya Praphakonwong, and Chao Muen Samai Jairat (Chuen Bunnag) was promoted to Phraya Montri Suriyawong, holding the position of Marshal of the Royal Pages, with both receiving golden trays as royal honors. As for the officials who had helped defend Phuket, some were granted royal decorations and others were raised in rank according to their merits. For the clan heads who had assisted in the official service, His Majesty commanded the creation of chest medals as tokens of merit (which were later changed to the Dushdi Mala Medal) and bestowed them as rewards on everyone. From that time on, the secret societies in Phuket were completely quelled.
-
เรื่องอั้งยี่งี่หินหัวควาย
The Tale of the Buffalo-Head Ngee Hin Secret Society
-
เมื่อระงับอั้งยี่ที่เมืองระนองกับเมืองพูเก็ตซึ่งเปนกบดขึ้นเมื่อปีชวด พ.ส. 2419 เรียบร้อยแล้ว ต่อมาอีก 9 ปี ถึงปีระกา พ.ส. 2428 เกิดอั้งยี่กำเริบขึ้นตามหัวเมืองไนแหลมมลายูอีกครั้งหนึ่ง แต่เปนหย่างแปลกประหลาดผิดกับที่เคยมีมาแต่ก่อน ด้วยพวกอั้งยี่ล้วนเปนไทยไปเอาหย่างจีนมาตั้งอั้งยี่ขึ้น เรียกพวกตัวเองว่า "งี่หินหัวควาย" แต่ไนทางราชการไช้ราชาสัพท์เรียกว่า "งี่หินสีสะกะบือ" หัวหน้ามักเปนพระภิกสุซึ่งเปนสมภารหยู่ตามวัด เอาวัดเปนกงสีที่ประชุม จะมีขึ้นที่เมืองไหนก่อนไม่ซาบแน่ แล้วผู้ต้นคิดแต่งพัคพวกไปเที่ยวเกลี้ยกล่อมผู้คน คือ สมภารตามวัดโดยฉเพาะไห้ตั้งอั้งยี่งี่หินหัวควายขึ้นตามเมืองต่าง ๆ ทางเมืองปักส์ไต้ตั้งแต่เมืองกำเนิดนพคุน เมืองปทิว เมืองชุมพร เมืองหลังสวน เมืองไชยา ลงไปจนถึงเมืองกาญจนดิถ ทางเมืองฝ่ายตะวันตกก็เกิดที่เมืองตะกั่วทุ่ง เมืองตะกั่วป่า เมืองคิรีรัตนนิคม และเมืองถลาง ก็แต่ธัมดาของการตั้งอั้งยี่เหมาะแต่ฉเพาะกับจีน เพราะเปนชาวต่างประเทสมาหากินหยู่ต่างด้าว จึงรวมเปนพวกเพื่อป้องกันตัวมิไห้พวกชาวเมืองข่มเหง หย่างหนึ่ง เพราะพวกจีนมาหากินด้วยเปนกัมกรอาสัยเลี้ยงชีพแต่ด้วยค่าจ้างที่ได้จากค่าแรงงาน จึงรวมกันเปนพวกเพื่อจะมิไห้แย่งงานกันทำ และมิไห้ผู้จ้างเอาเปรียบลดค่าจ้างโดยอุบายต่าง ๆ ตลอดจนสงเคราะห์กันไนเวลาต้องตกยาก พวกจีนชั้นเลวจึงเห็นว่า เปนประโยชน์แก่ตนที่จะเข้าเปนอั้งยี่ แต่ไทยเปนชาวเมืองนั้นเอง ต่างมีถิ่นถานทำการงานหาเลี้ยงชีพได้โดยอิสระลำพังตน ไม่มีกรนีที่ต้องเกรงภัยเหมือนหย่างพวกจีนกัมกร การที่ตั้งอั้งยี่เปนแต่พวกคนพาลที่เปนหัวหน้าประสงค์ลวงเอาเงินค่าทำเนียม โดยอ้างว่า ถ้าเข้าเปนอั้งยี่จะเปนประโยชน์แก่ตนหย่างนั้น ๆ ครั้นรวมกันตั้งเปนอั้งยี่ ไม่มีกรนีอันเปนกิจการของสมาคมหย่างพวกจีน พวกหัวโจกก็ชักชวนไห้พวกอั้งยี่แสวงหาผลประโยชน์ด้วยทำเงินแดงบ้าง ด้วยคุมกันเที่ยวปล้นสดมชาวบ้านเอาทรัพย์สินบ้าง พวกงี่หินหัวควายมีขึ้นที่ไหน พวกชาวเมืองก็ได้ความเดือดร้อนเช่นเดียวกับเกิดโจรผู้ร้ายชุกชุม แต่การปราบปรามก็ไม่ยาก เพราะมีแต่แห่งละเล็กละน้อย ชาวเมืองก็พากันเกลียดชังพวกงี่หินหัวควาย คอยช่วยรัถบาลหยู่ทุกเมื่อ ครั้งนั้น โปรดไห้พระยาสุริยภักดี (ตัวชื่ออะไร และพายหลังจะได้มียสสักดิ์เปนหย่างไร สืบยังไม่ได้ความ) เปนข้าหลวงลงไปชำระทางหัวเมืองปักส์ไต้ ไห้ข้าหลวงประจำเมืองพูเก็ตลงไปชำระทางหัวเมืองฝ่ายตะวันตก ไห้จับแต่ตัวหัวหน้านายโจกและที่ได้กะทำโจรกัมส่งเข้ามาลงพระอาญาไนกรุงเทพฯ พวกที่เปนแต่เข้าเปนอั้งยี่ไห้เรียกประกันทานบนแล้วปล่อยไป ไนไม่ช้าก็สงบเรียบร้อย ถ้าไม่เขียนเล่าไว้ไนที่นี้ ก็เห็นจะไม่มีไครรู้ว่า เคยมีอั้งยี่ "งี่หินหัวควาย"
After the secret society rebellions in Ranong and Phuket were successfully suppressed in the Year of the Rat, B.E. 2419 (1876), another secret society uprising occurred nine years later, in the Year of the Cock, B.E. 2428 (1885), across the provinces of the Malay Peninsula. However, this outbreak was bizarre and unlike anything seen before: the members were entirely Thais who imitated the Chinese by establishing secret societies, calling themselves "Ngee Hin Hua Khwai" (Buffalo-Head Ghee Hin), though official royal terminology recorded them as "Ngee Hin Sirsa Kabue." The leaders were often Buddhist monks serving as temple abbots, using their monasteries as assembly halls and kongsis. It is uncertain which town spawned the idea first, but the instigators dispatched cohorts to recruit followers—targeting temple abbots in particular—to set up Buffalo-Head Ghee Hin societies across various towns. In the southern coastal provinces, this spread from Kamnoet Nopphakhun, Pathiu, Chumphon, Lang Suan, and Chaiya down to Kanchanadit; on the western coast, it surfaced in Takua Thung, Takua Pa, Khiri Rat Nikhom, and Thalang. However, secret societies are inherently suited only to the Chinese, who, as foreign immigrants earning a living in a strange land, banded together to protect themselves from oppression by locals, and who, as coolies reliant solely on manual labor wages, formed unions to prevent job poaching, resist wage-cutting tricks by employers, and provide mutual aid during times of hardship. Thus, lower-class Chinese found genuine benefit in joining secret societies. In contrast, the Thais were native inhabitants with established homes and independent livelihoods, facing none of the vulnerabilities of Chinese coolies. The formation of these societies was merely a scam by rogue leaders seeking to extract initiation fees, claiming that joining would bring various benefits. Once assembled, lacking any legitimate function like Chinese mutual-aid societies, the ringleaders enticed members to profit by minting counterfeit coins or forming gangs to plunder local villagers. Wherever the Buffalo-Head Ghee Hin arose, local populations suffered as though infested by bandits. Nevertheless, suppression proved uncomplicated, as the groups were small and scattered, while the local populace despised them and readily assisted the government. At that time, the King appointed Phraya Suriyaphakdi (his personal name and later titles remain unverified) as Royal Commissioner to investigate the southern coastal provinces, while the Resident Commissioner of Phuket was ordered to investigate the western coastal provinces. They were instructed to arrest only the ringleaders and those who had committed banditry, sending them to Bangkok for punishment, while ordinary members were placed under bond and released. Peace was restored shortly thereafter. Had I not recorded it here, hardly anyone would know that a secret society called "Ngee Hin Hua Khwai" ever existed.
-
อั้งยี่ไนกรุงเทพฯ เปลี่ยนขบวน
The Secret Societies in Bangkok Shift Tactics
-
เมื่อสมเด็ดเจ้าพระยาฯ ออกจากตำแหน่งผู้สำเหร็ดราชการแผ่นดินแล้ว ท่านยังดูแลควบคุมพวกอั้งยี่ต่อมาจนตลอดอายุของท่าน ครั้นสมเด็ดเจ้าพระยาฯ ถึงพิราลัยเมื่อ พ.ส. 2425 การควบคุมพวกอั้งยี่ตกมาเปนหน้าที่ของกะซวงนครบาล ตั้งแต่กรมหมื่นภูธเรสทำรงสักดิ์เปนเสนาบดีสืบมาจนถึงกรมพระนเรสรวรริทธิ์เปนนายกกัมการบันชาการกะซวงนครบาลก็ยังคงไช้วิธีเลี้ยงอั้งยี่หยู่หย่างเดิม แต่ผิดกันกับแต่ก่อนเปนข้อสำคัน หย่างหนึ่ง ด้วยสมเด็ดเจ้าพระยาฯ คนยำเกรงทั่วไปทั้งแผ่นดิน แต่เสนาบดีกะซวงนครบาลมีอำนาดเพียงไนกรุงเทพฯ บางทีจะเปนเพราะเหตุนั้น เมื่อสิ้นสมเด็ดเจ้าพระยาฯ แล้ว พวกอั้งยี่จึงคิดวิธีหาผลประโยชน์เพิ่มขึ้นอีกหย่างหนึ่งทั้งที่ไนกรุงเทพฯ และตามหัวเมือง คือ นายอั้งยี่บางคนเข้ารับประมูนเก็บพาสีอากร ถ้าประมูนสู้คนอื่นไม่ได้ ก็ไห้พวกอั้งยี่ของตนที่มีหยู่ไนแขวงที่ประมูนนั้นคอยรังแกพวกเจ้าพาสีมิไห้เก็บอากรได้สดวกจนต้องขาดทุน เมื่อถึงคราวประมูนหน้า จะได้ไม่กล้าแย่งประมูนแข่งตัวนายอั้งยี่ เมื่อเกิดอุบายขึ้นหย่างนั้น คนอื่นก็เอาหย่าง มักเปนเหตุไห้เกิดอั้งยี่ต่างพวกก่อการวิวาทขึ้นตามหัวเมืองหรือไช้กำลังขัดขวางเจ้าพาสี บางทีถึงรัถบาลต้องปราบปราม ยกตัวหย่างดังเช่น พวกอั้งยี่ตั้งซ่องต้มเหล้าเถื่อนที่ตำบนดอนกะเบื้อง ไม่ห่างจากสถานีรถไฟสายไต้ที่บางตาลนัก แต่สมัยนั้นยังเปนป่าเปลี่ยว ชายแดนจังหวัดราชบุรีต่อกับจังหวัดนครปถม ขุดคูทำเชิงเทินเหมือนหย่างตั้งค่าย พวกเจ้าพาสีไปจับ ถูกพวกอั้งยี่ยิงต่อสู้จนต้องหนีกลับมา แต่เมื่อรัถบาลไห้ทหานเอาปืนไหย่ออกไป พวกอั้งยี่ก็หนีหมดไม่ต่อสู้ แต่พวกจีนเจ้าพาสีเขาคิดอุบายแก้ไขโดยไช้วิธีหย่างจีน บางคนจะผูกพาสีที่ไหนที่มีอั้งยี่มาก เขาชวนหัวหน้าไห้เข้าหุ้นโดยมิต้องลงทุน บางแห่งก็ไห้สินบนแก่หัวหน้าอั้งยี่ไนท้องถิ่น รักสาความสงบมาได้
After Somdet Chao Phraya left his position as Regent, he continued to oversee and manage the secret societies for the rest of his life. When Somdet Chao Phraya passed away in 1882, control of secret societies fell under the responsibility of the Ministry of Local Government. From Krom Muen Bhuthares Dhamrongsak's tenure as Minister down to Krom Phra Naresr Varariddhi heading the ministry, the policy of co-opting secret societies continued as before. However, there was one vital difference: while Somdet Chao Phraya was revered throughout the entire realm, the Minister of Local Government held power only in Bangkok. Perhaps because of this, after Somdet Chao Phraya's passing, secret societies devised another way to extract profit in both Bangkok and the provinces: certain secret society bosses would bid for tax farming concessions. If outbid by others, they would have their local members harass the tax collectors to prevent smooth collection, causing financial losses so that competitors wouldn't dare bid against the secret society boss in the next round. Once this scheme caught on, others copied it, frequently sparking clashes between rival secret societies in the provinces or armed resistance against tax officers, at times forcing the government to intervene. For instance, secret society members set up an illicit liquor distillery at Don Kabueang, not far from the southern line railway station at Bang Tan, which was then a desolate jungle on the border of Ratchaburi and Nakhon Pathom provinces. They dug moats and built ramparts like a fort. When tax officers went to make arrests, secret society members opened fire, forcing them to retreat. But when the government deployed soldiers with artillery, the secret society members all fled without a fight. Meanwhile, Chinese tax farmers devised their own countermeasures using traditional methods: when bidding for tax farms in areas with many secret society members, some invited local bosses to take equity shares without investing capital, while others bribed local secret society leaders, thereby keeping the peace.
-
(7) ปราบอั้งยี่เมื่อรัชกาลที่ 5
(7) Suppressing Secret Societies in the Fifth Reign
-
ถึง พ.ส. 2432 พวกอั้งยี่ไนกรุงเทพฯ ก่อเหตุไหย่หย่างไม่เคยมีเหมือนมาแต่ก่อน ด้วยถึงสมัยนั้น มีโรงสีข้าวขนาดไหย่ ๆ ตั้งขึ้นหลายโรง เรือกำปั่นไฟก็มีมารับสินค้ามากขึ้น เปนเหตุไห้มีจีนเข้ามามากกว่าแต่ก่อน พวกจีนไหม่ที่เข้ามาหากินไนเมืองไทยสมัยนี้มีทั้งจีนแต้จิ๋วมาจากเมืองซัวเถา และจีนฮกเกี้ยนมาจากเมืองเอ้หมึง จีนสองพวกนี้พูดภาสาต่างกันและถือว่า ชาติภูมิต่างกัน แม้มีพวกเถ้าแก่รับจีนไหม่หยู่แต่ก่อน พวกจีนไหม่ต่างถือกันว่า เปนพวกเขาพวกเรา พวกแต้จิ๋วทำงานหยู่ที่ไหนมาก ก็คอยเกียดกันรังแกพวกฮกเกี้ยนมิไห้เข้าไปแซกแซงแย่งงาน พวกฮกเกี้ยนก็ทำเช่นนั้นบ้าง จึงเกิดเกลียดชังกัน ไปประชันหน้ากันที่ไหน ก็มักเกิดชกตีวิวาทไนระหว่างกัมกรจีนแต้จิ๋วกับฮกเกี้ยนเนือง ๆ เลยเปนปัจจัยไห้อั้งยี้รวมกันเปนพวกไหย่แต่ 2 พวก เรียกว่า "ตั้วกงสี" ของจีนแต้จิ๋ว พวกหนึ่ง เรียกว่า "ซิวลี่กือ" ของจีนฮกเกี้ยน พวกหนึ่ง ต่างประสงค์จะแย่งงานกันและกัน กะซวงนครบาลยังไช้วิธี "เลี้ยงอั้งยี่" หยู่หย่างแต่ก่อน ถ้าเกิดเหตุอั้งยี่ตีกัน ก็สั่งไห้นายอั้งยี่ไปว่ากล่าว แต่แรกก็สงบไปเปนพัก ๆ แต่เกิดมีตัวหัวโจกขึ้นไนอั้งยี่ที่สองพวก เปนผู้หยิงก็มี หาค่าจ้างไนการช่วยอั้งยี่แย่งงาน และช่วยหากำลังไห้ไนเวลาเมื่อเกิดวิวาทกัน พวกอั้งยี่ก็ไม่เชื่อฟังนายเหมือนแต่ก่อน แม้พวกอั้งยี่ก็ไม่ยำเกรงกะซวงนครบาลเหมือนเคยกลัวสมเด็ดเจ้าพระยาฯ พวกอั้งยี่จึงตีรันฟันแทงกันบ่อยขึ้น จนถึงรบกันไนกรุงเทพฯ เมื่อเดือนมิถุนายน พ.ส. 2432
By B.E. 2432 (1889), the secret societies in Bangkok incited an unprecedentedly large riot. By this era, several large-scale steam rice mills had been established, and steamships arrived in increasing numbers to load cargo, drawing far more Chinese immigrants than before. The new arrivals during this period included both Teochew Chinese from Swatow and Hokkien Chinese from Amoy. These two groups spoke different languages and regarded each other as distinct in origin. Although towkays continued to sponsor new immigrants as before, the laborers harbored strong clan tribalism. Wherever Teochew workers predominated, they excluded and harassed Hokkien workers to prevent them from taking jobs, and the Hokkien responded in kind. Mutual animosity grew, and whenever they came face-to-face, brawls frequently broke out between Teochew and Hokkien coolies. This rivalry coalesced the secret societies into two massive opposing factions: the "Tuah Kongsi" representing the Teochew Chinese, and the "Siu Li Ku" representing the Hokkien Chinese, both intent on usurping each other's work contracts. The Ministry of Urban Affairs continued employing the traditional policy of accommodating secret societies; whenever violent clashes occurred, officers ordered secret society leaders to discipline their men. Initially, this brought temporary lulls, but ringleaders emerged within both camps—including female figures—who earned fees by helping societies secure jobs and recruiting fighters during brawls. The rank-and-file members no longer obeyed their leaders as before, nor did they revere the Ministry of Urban Affairs as they had once feared Somdet Chao Phraya. Consequently, violent street fights erupted with increasing frequency, escalating into full-scale armed warfare across Bangkok in June B.E. 2432 (1889).
-
ไนสมัยนั้น (ค.ส. 1889) มีหนังสือพิมพ์บางกอกไตมส์ Bangkok Times ออกเสมอทุกวันแล้ว เมื่อเขียนนิทานนี้ ฉันตรวดเรื่องปราบอั้งยี่ปรากตไนหนังสือพิมพ์บางกอกไตมส์ประกอบกับความซงจำของฉันได้ความว่า เมื่อกลางเดือนมิถุนายน พ.ส. 2432 พวกอั้งยี่รวมผู้คนเตรียมการที่จะตีกันเปนขนานไหย่ กะซวงนครบาลเรียกพวกตัวนายหัวหน้าอั้งยี่ไปสั่งไห้ห้ามปราม แต่อั้งยี่มีหัวโจกหนุนหลังหยู่ ก็ไม่ฟังพวกนายห้าม พอถึงวันที่ 16 มิถุนายน พวกอั้งยี่ก็ลงมือเที่ยวรื้อสังกะสีมุงหลังคาและเก็บขนโต๊ะตู้หีบปัดตามโรงร้านบ้านเรือนของราสดรที่ริมถนนจเรินกรุงตอนไต้วัดยานนาวาเอาไปทำค่ายบังตัวขวางถนนจเรินกรุงทั้ง 2 ข้าง เอาท้องถนนตรงหลังโรงสีของห้างวินเซอร์ ซึ่งเรียกกันว่า โรงสีปล่องเหลี่ยม เปนสนามรบ พวกเจ้าของโรงสีทั้งที่เปนฝรั่งและจีนห้ามพวกอั้งยี่เปนกัมกรของตนก็ไม่ฟัง พลตระเวนห้ามก็ไม่หยุด กองตระเวนเห็นจีนมาเหลือกำลังที่จะจับกุม ก็ต้องถอยออกไปรักสาหยู่เพียงพายนอกแนวที่วิวาท ท้องที่ถนนจเรินกรุงตั้งแต่ตลาดบางรักลงไปก็ตกหยู่แก่อั้งยี่ทั้ง 2 พวก เริ่มขว้างปาตีรันกันแต่เวลาบ่าย พอค่ำลงก็เอาปืนออกยิงกันตลอดคืน ถึงวันพรึหัสบดีที่ 20 มิถุนายน โรงสีและตลาดยี่สานการค้าขายแต่บางรักลงไปต้องหยุดหมด และมีกิตติสัพท์ว่า พวกอั้งยี่จะเผาโรงสีที่พวกสัตรูอาสัย เจ้าของโรงสีก็พากันตกไจ ที่เปนโรงสีของฝรั่งไล่จีนออกหมดแล้วปิดประตูบริเวน ชวนพวกฝรั่งถืออาวุธไปช่วยกันล้อมวงรักสาโรงสี แต่โรงสีที่เปนจีนไม่กล้าไล่พวกกุลี เปนแต่ไห้ปิดโรงสีไว้ พวกอั้งยี่ยังรบกันต่อมาไนวันที่ 20 ถึงตอนบ่ายวันนั้น กะซวงนครบาลไห้ข้าราชการผู้ไหย่ไนกะซวงคุมพลตระเวนลงไปกองหนึ่งเพื่อจะห้ามวิวาท แต่พวกอั้งยี่มากกว่า 1,000 กำลังเลือดร้อน รบพุ่งกันไม่อ่อนน้อม ก็ไม่สามาถจะทำอะไรได้ หนังสือพิมพ์ว่า พวกอั้งยี่รบกัน 2 วัน ยิงกันตายสัก 20 คน ถูกบาดเจ็บกว่า 100 เอาคนเจ็บไปฝากตามบ้านฝรั่งที่หยู่ไนแถวนั้น ถึงวันสุกร์ที่ 21 มิถุนายน ทหานหัวหน้าราบ
In that era (1889), the Bangkok Times newspaper was already published daily. While writing this tale, I cross-referenced news of the secret society suppression in the Bangkok Times with my own memories, gathering that in mid-June 1889, secret societies mobilized forces preparing for a massive clash. The Ministry of Local Government summoned secret society leaders and ordered them to restrain their men, but backed by ringleaders, the members ignored their leaders' warnings. By June 16, secret society members began dismantling corrugated iron roofing and looting tables, cabinets, and chests from shops and homes along Charoen Krung Road, south of Wat Yannawa, using them to construct barricades blocking both sides of Charoen Krung Road. They turned the street behind the Windsor & Co. rice mill—known as the Square Chimney Mill—into a battleground. Both Western and Chinese mill owners tried to stop their secret society laborer employees to no avail, nor did police warnings stop them. Seeing that the Chinese mob was far beyond their ability to arrest, the police patrol retreated to secure areas outside the conflict zone. Charoen Krung Road from Bang Rak market downward fell under the control of both secret society factions. They began throwing missiles and fighting in the afternoon, and by nightfall, brought out guns to shoot at each other through the night. By Thursday, June 20, rice mills, markets, and commercial trading below Bang Rak had ground to a complete halt, and rumors spread that secret societies planned to burn down mills harboring their enemies. Panicked mill owners reacted: Western mill owners expelled all Chinese laborers, locked their premises, and gathered armed Westerners to guard the mills, whereas Chinese mill owners did not dare expel the coolies, opting merely to keep the mills closed. Secret societies continued fighting into June 20. That afternoon, the Ministry of Local Government dispatched a senior official with a patrol unit to halt the fighting, but with over 1,000 hot-headed, aggressive combatants refusing to yield, they could accomplish nothing. Newspapers reported that after two days of fighting, around 20 people were shot dead and over 100 wounded, with the injured sheltered at nearby Western homes. By Friday, June 21, military troops moved in to suppress them.
-
เพราะเหตุทหานจึงลงไปปราบอั้งยี่ไนครั้งนั้น ควนจะเล่าถึงประวัติทางฝ่ายทหานที่ปราบอั้งยี่เปนครั้งแรกไว้ด้วย แต่เดิม ทหานบกแยกการบังคับบันชาเปนกรม ๆ ต่างขึ้นตรงต่อพระองค์พระเจ้าหยู่หัวเหมือนกันทั้งนั้น ทหานเรือก็เปนเช่นเดียวกัน เมื่อ พ.ส. 2427 โปรดไห้ตั้งกรมยุธนาธิการขึ้น และรวมการบังคับบันชาทหานบกทุกกรมกับทั้งทหานเรือไห้ขึ้นหยู่ไนกรมยุธนาธิการ เมื่อได้ข่าวว่า พวกอั้งยี่จะตีกันเปนขนานไหย่ไนกรุงเทพฯ พระเจ้าหยู่หัวตรัดแก่สมเด็ดเจ้าฟ้าฯ กรมพระยาภานุพันธุวงส์วรเดช เมื่อยังเปนกรมพระ (จะเรียกต่อไปตามสะดวกหย่างเรียกไนรัชกาลที่ 7 ว่า สมเด็ดพระราชปิตุลา) ผู้บันชาการกรมยุธนาธิการว่า ถ้ากะซวงนครบาลไม่สามาถจะระงับได้ จะต้องไห้ทหานปราบ กรมยุธนาธิการมีเวลาเตรียมตัว 2 วัน คนะบันชาการมีสมเด็ดพระราชปิตุลาเปนนายพลเอกผู้บันชาการ พระองค์หนึ่ง สมเด็ดเจ้าฟ้า กรมพระนริสรานุวัดติวงส์ เมื่อยังเปนกรมขุน เปนนายพลตรีจเรกรมยุธนาธิการ พระองค์หนึ่ง ตัวฉัน เมื่อยังเปนกรมหมื่น เปนนายพลตรีผู้ช่วยบันชาการทหานบก คนหนึ่ง นายพลเรือจัตวา พระยาชลยุธโยธินท์ รักสาการแทนนายพลเรือตรี พระองค์เจ้าสายสนิธวงส์ ผู้ช่วยบันชาการทหานเรือซึ่งสเด็ดไปยุโรป คนหนึ่ง ประชุมปรึกสาการที่จะปราบอั้งยี่ เห็นพร้อมกันว่า จะปราบได้ไม่ยากนัก เพราะพวกอั้งยี่ถึงมีมากก็ไม่มีสาตราวุธซึ่งสามาถจะสู้ทหาน อีกประการหนึ่ง อั้งยี่ตั้งรบหยู่ไนถนนจเรินกรุง เปนที่แคบ ข้างตะวันตกติดแม่น้ำ ข้างตะวันออกก็เปนท้องนา ถ้าไห้ทหานยกลงไปทางบกตามถนนจเรินกรุงกองหนึ่ง ไห้ลงเรือไปขึ้นบนข้างที่ไต้รบยกขึ้นมาทางถนนจเรินกรุงอีกกองหนึ่ง จู่เข้าข้างหลังที่รบพร้อมกันทั้งข้างเหนือและข้างไต้ ก็คงล้อมพวกอั้งยี่ได้โดยง่าย แต่การที่จะจับพวกอั้งยี่นั้นมีข้อสำคันอีกหย่างหนึ่ง ด้วยจะไห้ทหานทำการเข้าขบวนรบ ถ้าไปทำแรงเกินไปหรืออ่อนเกินไป ก็จะเสียชื่อทหานทั้งสองสถาน จะต้องระวังไนข้อนี้ มีคำสั่งไห้ทหานเข้าไจทุกคนว่า ต้องจับโดยละม่อม ต่ออั้งยี่คนไดสู้หรือไม่ยอมไห้จับ จึงไห้ไช้อาวุธ อีกประการหนึ่ง จะต้องเลือกตัวหน้าที่จะคุมทหานไห้วางไจว่า จะทำการสำเหร็ดได้ แล้วปรึกสาเลือกกรมทหานที่จะไห้ลงไปปราบอั้งยี่ด้วย ไนเวลานั้น ทหานมหาดเล็กกับทหานเรือถือปืนหย่างดีกว่ากรมอื่น จึงกะไห้ทหานมหาดเล็กเปนกองหน้าสำหรับจับอั้งยี่ ไห้ทหานรักสาพระองค์เปนกองหนุน รวมกัน 4 กองร้อย ไห้เจ้าพระยาราชสุภมิตร (อ๊อด สุภมิตร) เมื่อยังเปนพันตรี จมื่นวิชิตชัยสักดาวุธ รองผู้บังคับการกรมทหานมหาดเล็ก เปนผู้บังคับการ ไห้นายร้อยเอก หลวงสัลวิธานนิเทส (เชา ซึ่งต่อมาพายหลังเปนพระยาวาสุเทพ อธิบดีกรมตำหรวดภูธร) ครูฝึกทหานมหาดเล็ก เปนผู้ช่วย สำหรับยกลงไปทางข้างเหนือ ส่วนกองที่จะขึ้นมาทางไต้นั้น ไห้ทหานเรือจัดพลจำนวนเท่ากันกับทหานบก และพระยาชลยุธฯ รับไปบังคับเอง เมื่อคนะบันชาการกรมกะโครงการแล้ว เรียกผู้บังคับการกรมทหานต่าง ๆ ไปประชุมที่สาลายุธนาธิการ สั่งไห้เตรียมตัวทุกกรม นอกจากทหานมหาดเล็ก กับทหานรักสาพระองค์ และทหานเรือ ซึ่งมีหน้าที่ไปปราบอั้งยี่นั้น ไห้ทหานกรมอื่น ๆ จัดกองพลรบพร้อมสรรพด้วยเครื่องสาตราวุธที่เตรียมไว้ที่โรงทหาน เรียกเมื่อไดไห้ทันทุกกรม เตรียมทหานพร้อมเส็ดไนวันพรึหัสบดีที่ 20 มิถุนายน รอฟังกะแสรับสั่งมีหน้าห้ยกไปเมื่อไดก็ไปได้
As for why troops were deployed to suppress secret societies on that occasion, it is worth recounting the military side of the history, as this was the first time troops were used in such suppression. Originally, army units operated under separate commands, each reporting directly to the King; the navy was structured similarly. In 1884, the Department of Military Affairs was established, consolidating command of all army regiments and the navy under it. Upon hearing news that secret societies were preparing for a large-scale battle in Bangkok, the King remarked to Prince Bhanurangsi Savangwongse (then Krom Phra, whom I shall refer to conveniently by his seventh-reign title, Somdet Phra Ratchapitula), Commander of the Department of Military Affairs, that if the Ministry of Local Government could not suppress the uprising, troops would be required. The Department of Military Affairs had two days to prepare. Command council members included Somdet Phra Ratchapitula as General Commander; Prince Narisara Nuvadtivongse (then Krom Khun) as Major General Inspector-General of the Department of Military Affairs; myself (then Krom Muen) as Major General Assistant Commander-in-Chief of the Army; and Commodore Phraya Cholyuth Yothinne, acting for Rear Admiral Prince Sai Sanidwongse, Assistant Commander-in-Chief of the Navy who was traveling in Europe. Meeting to deliberate on suppressing the secret societies, all agreed it would not be overly difficult, as the secret society members, despite their numbers, lacked weapons capable of matching regular troops. Furthermore, the secret societies were fighting along Charoen Krung Road—a narrow corridor flanked by the river to the west and paddy fields to the east. By deploying one land column southward along Charoen Krung Road and another column by boat to land south of the battlefront and advance northward up Charoen Krung Road, attacking from behind from both north and south simultaneously, surrounding the secret societies would be simple. However, arresting secret society members presented another key concern: deploying troops in tactical combat formations meant that acting either too harshly or too leniently would tarnish the military's reputation in either case, requiring great care. Instructions were issued ensuring every soldier understood that arrests were to be made peacefully; weapons were only to be used if a secret society member resisted or refused arrest. Additionally, command officers had to be chosen carefully to ensure successful execution, alongside selecting which regiments to deploy. At the time, the Royal Guards and Navy possessed superior rifles compared to other regiments. Thus, the Royal Guards were designated as the vanguard tasked with making arrests, with the King's Guard acting as reserve—totaling four companies. Major (then) Chao Phraya Ratchasuphamitr (Ot Suphamitr, then Chamuen Wichitchai Sakdawut), Deputy Commander of the Royal Guards Regiment, was appointed commander, assisted by Captain Luang Sanwitannithes (Chao, later Phraya Wasuthep, Director-General of the Provincial Police Department) as drill instructor, to advance from the north. For the column advancing from the south, the Navy arranged a force equal in size to the Army's, with Phraya Cholyuth taking command himself. Once the departmental command council finalized the plan, regimental commanders assembled at the Military Affairs Hall and were ordered to prepare all regiments. Beyond the Royal Guards, King's Guard, and Navy tasked with suppression, other regiments assembled combat-ready units with weapons prepared at barracks, ready to mobilize immediately upon call. Troop preparations were fully completed by Thursday, June 20, awaiting royal orders to deploy at a moment's notice.
-
ไนกลางคืนวันที่ 20 นั้น เวลาสัก 2 นาลิกา ฉันกำลังนอนหลังหยู่ที่บ้านเก่าที่สพานดำรงสถิต สมเด็ดพระราชปิตุลากับสมเด็ดกรมพระนริสฯ สเด็ดไปปลุกเรียกขึ้นรถมายังสาลายุธนาธิการ พระยาชลยุธฯ ก็ถูกตามไปหยู่พร้อมกัน สมเด็ดพระราชปิตุลาตรัดบอกว่า เมื่อได้ประชุมเสนาบดีไนค่ำวันนั้น ท่านได้กราบทูนพระเจ้าหยู่หัวว่า เตรียมทหานพร้อมแล้ว จะโปรดไห้ไปปราบอั้งยี่เมื่อไดก็จะรับสนองพระเดชพระคุน พระเจ้าตรัดถามกะซวงนครบาล ๆ กราบทูนว่า ยังหวังไจว่า จะห้ามไห้เลิกกันได้ ไม่ถึงต้องไช้ทหาน พระเจ้าหยู่หัวไม่พอพระราชหรึทัย ตรัดว่า กะซวงนครบาลได้รับมาหลายครั้งแล้ว ก็ไม่เห็นห้ามไห้หยุดได้ ดำหรัดสั่งเปนเด็ดขาดว่า กะซวงนครบาลไม่ระงับอั้งยี่ได้ไนวันที่ 20 นั้น ถึงวันสุกร์ที่ 21 มิถุนายน ก็ไห้ทหานลงไปปราบทีเดียว ไม่ต้องรั้งรอต่อไปอีก เมื่อเลิกประชุมเสนาบดี สมเด็ดพระราชปิตุลาซงนัดพบกับกรมพระนเรสรฯ ผู้บันชาการกะซวงนครบาล ไห้ไปพร้อมกันที่สาลายุธนาธิการแต่เวลาก่อนสว่าง ถ้าเวลานั้นอั้งยี่สงบแล้ว ทหานจะได้งดหยู่ ถ้ายังไม่สงบ พอสว่าง จะไห้ทหานยกลงไปทีเดียว คนะบันชาการจึงเรียกผู้บังคับการทหานกรมต่าง ๆ กับทั้งทหานมหาดเล็กและทหานรักสาพระองค์ที่จะไห้ไปปราบอั้งยี่มายังสาลายุธนาธิการไนตอนดึกค่ำวันนั้น พระยาชลยุธฯ กลับไปจัดเรือบันทุกทหานเรือเตรียมไว้ พอเวลาไกล้รุ่ง กรมพระนเรสรฯ สเด็ดไปถึง ทูนสมเด็ดพระราชปิตุลาว่า ไห้คนลงไปสืบดูแล้ว บัดเดี๋ยวหนึ่ง นายอำเพอนครบาลมาถึง ทูนว่า พวกอั้งยี่กำลังเอาปืนไหย่ขึ้นจากเรือทเลมาจะตั้งยิงกัน กรมพระนเรส⟨ร⟩ฯ ก็ตรัดว่า เหลือกำลังนครบาลแล้ว ไห้ทหานปราบเถิด การที่ทหานปราบอั้งยี่ก็ลงมือแต่เวลานั้นไป
On the night of June 20, around 2 o'clock in the morning, while I was asleep at my old residence near Damrong Sthit Bridge, the Royal Uncle and Prince Naris arrived to awaken me and brought me in a carriage to the Military Hall. Phraya Chonlayut was likewise summoned, joining us there. The Royal Uncle explained that during the cabinet council meeting earlier that evening, he had reported to His Majesty that the military was fully prepared and ready to suppress the secret societies whenever commanded. When the King inquired with the Ministry of Urban Affairs, the Ministry reported that they still hoped to persuade the factions to disperse without resorting to military force. His Majesty was displeased and remarked that the Ministry of Urban Affairs had made such promises many times before without ever successfully stopping them. He issued a firm directive: if the Ministry of Urban Affairs failed to quell the secret societies on June 20, the military was to be deployed immediately on Friday, June 21, without further delay. After the cabinet meeting adjourned, the Royal Uncle arranged to meet Prince Naresr, Head of the Ministry of Urban Affairs, at the Military Hall before dawn. If the secret societies had quieted down by then, military deployment would be held back; if not, troops would march as soon as light broke. The command council therefore summoned commanders of various regiments along with the Royal Pages and the King's Guard assigned to the operation to assemble at the Military Hall late that night. Phraya Chonlayut returned to organize naval transport vessels. As dawn drew near, Prince Naresr arrived and reported to the Royal Uncle that scouts had been dispatched to investigate. Shortly thereafter, a Metropolitan District Officer arrived and reported that secret society members were unloading cannons from sea vessels to fire at one another. Prince Naresr then conceded that it exceeded the capacity of the urban police and requested that the military take over suppression. Military operations to suppress the secret societies commenced from that very moment.
-
ก็ไนสมัยนั้นยังไม่มีรถยนต์ พอเวลาย่ำรุ่ง ต้องไห้ทหานรักสาพระองค์ซึ่งเปนกองหนุนเดินทางไปก่อน สั่งไห้ไปพักหยู่ที่วัดยานนาวา และไห้พนักงานไปตั้งสถานีโทรสัพท์สำหรับบอกรายงานถึงสาลายุธนาธิการนะที่นั้นด้วย แต่ทหานมหาดเล็กนั้นไห้รอหยู่ พอรถรางไฟฟ้าขึ้นมาถึงปลายทางที่หลักเมือง ก็สั่งยึดไว้หมดทุกหลัง แล้วไห้ทหานมหาดเล็กขึ้นรถรางขับตามกันลงไป พวกรถรางรู้ว่า ทหานจะไปปราบอั้งยี่ ก็ออกสนุก เต็มไจช่วยทหาน เพราะถูกอั้งยี่รังแกเบื่อเหลือทนหยู่แล้ว ส่วนทหานเรือก็ออกจากท่า กะเวลาแล่นลงไปไห้ถึงพร้อม ๆ กับทหานบก ถึงเวลา 8 นาฬิกาก็สามาถเข้าล้อมพวกอั้งยี่พร้อมกันทั้งทางข้างเหนือและข้างไต้ดังหมายไว้แต่แรก พวกอั้งยี่ไม่ได้นึกว่าทหานจะลงไปปราบ รู้เมื่อทหานถึงตัวแล้ว ก็ไม่รู้ที่จะทำหย่างไร มีตัวหัวโจกต่อสู้ถูกทหานยิงตายสักสองสามคน พวกอั้งยี่ก็สิ้นคิด ที่หยู่ห่างทหานก็พากันหลบหนี ที่หยู่ไกล้กลัวทหานยิงก็ยอมไห้ทหานจับโดยดี ไนสมัยนั้นจีนยังไว้ผมเปีย ทหานจับได้ก็ไห้เอาผมเปียผูกกันไว้เปนพวง ๆ ที่ทหานเรือจับได้ก็เอาลงเรือส่งขึ้นมา ที่ทหานบกจับได้เจ้าพระยาราชสุภมิตรก็ไห้ทหานรักสาพระองค์คุมเดินขึ้นมาทางถนนจเรินกรุงเปนคราว ๆ ราวหมู่ละ 100 คน พวกชาวเมืองไม่เคยเห็น ตื่นกันมาดูแน่นทั้งสองฟากถนนตลอดทาง ทหานจับพวกอั้งยี่ที่ไนสนามรบเส็ดแต่เวลาไนเวลาก่อนเที่ยง พวกหยิงชายชาวบ้านร้านตลาดพากันยินดี หาอาหารมาเลี้ยงกลางวัน พอกินแล้วก็เที่ยวค้นจับพวกอั้งยี่หลบหนีไปเที่ยวซุกซ่อนตามที่ต่าง ๆ ต่อไป ตอนนี้มีพวกนายโรงสีและชาวบ้านพากันนำทหานไปเที่ยวค้นจับได้พวกอั้งยี่อีกมาก ตัวหัวโจกซึ่งรีบหนีไปเสียก่อนก็จีบได้ไนตอนบ่ายนี้แทบทั้งนั้น รวมจำนวนอั้งยี่ที่ถูกทหานยิงตายไม่ถึง 10 คน ถูกบาดเจ็บสัก 20 คน จับได้โดยละม่อมราว 800 คน ได้ตัวหัวโจก 8 คน เมื่อเส็ดการจับแล้ว ถึงตอนเย็นกรมยุธนาธิการไห้ทหานหน้าลงไปหยู่ประจำรักสาความสงบไนท้องที่ เรียกหทาน มหาดเล็กกับทหานเรือกลับมา บริสัทรถรางขอจัดรถรับส่งทหานทั้งขาขึ้นและขาลงแล้วแต่ทหานจะต้องการ ก็ไปมาได้โดยสดวก เมื่อขบวนรถรางรับทหานมหาดเล็กกลับขึ้นมาไนวันจับอั้งยี่นั้น พวกชาวเมืองทางข้างไต้ทั้งไทย จีน แขก ฝรั่ง พากันมายืนอวยชัยไห้พรสแดงความขอบไจทหานมหาดเล็ก เจ้าพระยาราชสุภมิตรเล่าว่า ยืนมาหน้ารถต้องจับกะบังหมวกรับคำนับมาแทบไม่มีเวลาว่างจนตลอดแขวงบางรัก ไนหนังสือพิมพ์บางกอมไตมส์เขียนตามเสียงฝรั่งไนสมัยนั้นก็สันเสินมาก ทั้งที่รัถบาลไห้ทหานไปปราบอั้งยี่ได้โดยเด็ดขาดรวดเร็ว และชมทหานไทยว่า กล้าหาน ว่องไว ชมต่อไปถึงที่ทหานจับอั้งยี่โดยไม่ดุร้ายเกินกว่าเหตุ เมื่อจับอั้งยี่แล้ว กรมยุธนาธิการไห้ทหานหน้ารักสาท้องที่วิวาทหยู่ 3 วัน เห็นสงบเรียบร้อยดีแล้ว ก็ไห้ถอนทหาน มอบท้องที่ไห้กรมตระเวนรับรักสาหย่างเดิม ส่วนพวกอั้งยี่ที่จับได้ตัวครั้งนั้น พระเจ้าหยู่โปรดไห้ตั้งสาลพิเสสชำระ พิพากสาไห้จำคุกหัวหน้าตัวการหมดทุกคน แต่พวกสมพลดูเหมือนไห้โบยคนละเล็กน้อยไห้เข็ดหลาบแล้วปล่อยตัวไป แต่นั้น พวกอั้งยี่ไนกรุงเทพฯ ก็ราบคาบ ไม่กล้าทนงสักดิ์ไนสมัยต่อมา
Since automobiles did not yet exist back then, as day broke at 6 o'clock the King's Guard acting as reserves marched out first, with instructions to stage at Wat Yannawa and have staff establish a telephone station there to report back to the Military Hall. The Royal Pages were told to wait; as soon as electric trams reached the terminus at the City Pillar, all cars were commandeered, and the Royal Pages boarded the trams, driving down one after another. The tram crews, learning that troops were heading out to suppress the secret societies, were thrilled and eagerly assisted, having suffered endlessly from secret society harassment. Meanwhile, naval forces departed their docks, timing their run to arrive simultaneously with the army. By 8 o'clock, troops successfully encircled the secret societies from both the north and south as originally planned. The secret society members had never anticipated a military deployment, and discovering the soldiers only upon their arrival, were left at a loss. A few ringleaders who resisted were shot dead by troops—around two or three—leaving the rest utterly demoralized. Those far from the troops fled, while those nearby, fearing gunfire, surrendered peacefully. In those days, Chinese men still wore queues; upon capture, soldiers tied their queues together in bunches. Captives taken by naval forces were loaded onto boats and shipped upriver, while those captured by land forces were marched up Charoen Krung Road by the King's Guard under Chao Phraya Ratchasuphamit's command in batches of roughly 100 men. Local residents, having never witnessed such a sight, crowded both sides of the street along the entire route. Soldiers completed arrests on the battleground before noon. Local shopkeepers and residents, men and women alike, rejoiced and brought food to serve them lunch. After eating, troops set out to search for and capture secret society members hiding in various places. At this stage, mill owners and locals led soldiers to conduct searches, netting many more secret society members; almost all ringleaders who had fled early were apprehended that afternoon. In total, fewer than 10 secret society members were killed by gunfire, about 20 were wounded, approximately 800 were peacefully arrested, and 8 ringleaders were captured. Once arrests concluded, by evening the Department of Military Operations stationed line infantry in the district to maintain peace and recalled the Royal Pages and Naval Infantry. The tram company offered to provide tram transport for troops going both ways whenever needed, ensuring convenient movement. When the tram convoy brought the Royal Pages back on the day of the crackdown, southern residents—Thais, Chinese, Muslims, and Westerners—lined up to cheer and offer blessings to express gratitude to the Royal Pages. Chao Phraya Ratchasuphamit recalled standing at the front of the tram, saluting continuously through the entire Bang Rak district with hardly a moment's rest. Reports in the Bangkok Times reflected Western praise at the time, commending the government for suppressing the secret societies so decisively and swiftly, praising Thai soldiers as courageous and agile, and further commending them for apprehending the rioters without excessive harshness. Following the arrests, the Department of Military Operations kept line infantry guarding the area of conflict for three days; once peace was visibly restored, troops were withdrawn and custody of the area returned to the police department. As for the secret society members captured during the operation, His Majesty commanded the establishment of a special court to try them, sentencing all leading bosses to imprisonment. Ordinary members were given light floggings as a deterrent and released. From then on, secret societies in Bangkok were thoroughly subdued and never dared act with arrogance again in subsequent times.
-
(8) เปลี่ยนวิธีควบคุมอั้งยี่
(8) Changing the Method of Controlling Secret Societies
-
เมื่อปราบอั้งยี่ครั้งนั้นแล้ว พระเจ้าหยู่หัวโปรดไห้ตั้งพระราชบัญญัติห้ามมิไห้มีสมาคมอั้งยี่ไนพระราชอานาเขตอีกต่อไป รัถบาลอังกริดที่เมืองสิงคโปร์รู้ว่า ไทยสามาถปราบอั้งยี่ได้ ก็ประกาสสั่งไห้เลิกสมาคมอั้งยี่ไนเมืองขึ้นของอังกริดตามหย่างเมืองไทย วิธีเลี้ยงอั้งยี่ก็เลิกหมดแต่นั้นมา
Following the suppression of the secret societies on that occasion, His Majesty commanded the enactment of an Act prohibiting secret societies within the realm. When the British government in Singapore learned that Siam had successfully suppressed the secret societies, it issued orders abolishing secret societies in British colonies following Siam's example. The practice of controlling secret societies through patronage was completely abolished from that point forward.
-
เมื่อปราบอั้งยี่เส็ดแล้ว ไน พ.ส. 2432 นั้นเอง พระเจ้าหยู่หัวก็ซงพระกรุนาโปรดไห้สมเด็ดเจ้าฟ้ากรมพระนริสรานุวัดติวงส์เปนอธิบดีกะซวงโยธาธิการ และไห้ตัวฉันเปนอธิบดีกะซวงธัมการ มีสักดิ์เสมอเสนาบดี ก็ต้องออกจากตำแหน่งไนกรมยุธนาธิการด้วย แต่ยังคงมียสเปนนายพลและราชองครักส์หยู่หย่างเดิม เวลาตัวฉันเปนอธิบดีกะซวงธัมการหยู่ 2 ปี ไม่มีกิจเกี่ยวข้องกับอั้งยี่ จนถึง พ.ส. 2435 ซงพระกรุนาโปรดไห้ฉันเปนเสนาบดีกะซวงมหาดไทย จึงกลับมีหน้าที่เกี่ยวข้องกับอั้งยี่อีก ด้วยต้องระวังพวกอั้งยี่ตามหัวเมืองหยู่เสมอ ถึงสมัยนี้ ไม่มีพวกอั้งยี่พวกไหย่เหมือนหย่างแต่ก่อน แต่ยังมีพวกจีนลักลอบตั้งอั้งยี่ตามหัวเมืองไกล้ ๆ กรุงเทพฯ หยู่เนือง ๆ มีขึ้นที่ไหนก็ปราบได้ไม่ยาก บางเรื่องก็ออกขบขัน ดังจะเล่าเปนตัวหย่างเรื่องหนึ่ง เมื่อแรกตั้งมนทลราชบุรี เวลานั้น เจ้าพระยาสุรพันธ์พิสุทธิ์ (เทส บุนนาค) เมื่อยังเปนพระยาสุรินทรลือชัย เปนสมุหเทสาภิบาล มีพวกอั้งยี่ตั้งซ่องต้มเหล้าเถื่อนที่ตำบนดอนกะเบื้องทำสนามเพลาะสำหรับต่อสู้ขึ้นเหมือนอย่าครั้งก่อนที่ได้เล่ามาแล้ว เวลานั้น ยังไม่มีตำหรวดภูธร ฉันถามเจ้าพระยาสุรพันธฯ ว่า จะต้องการทหานปืนไหย่เหมือนหย่างปราบครั้งก่อนหรือหย่างไร เจ้าพระยาสุรพันธฯ ตอบว่า จะปราบด้วยกำลังไนพื้นเมืองดูก่อน ต่อมาสักหน่อย ได้ข่าวว่า พวกอั้งยี่ทิ้งค่ายที่ดอนกะเบื้องหนีไปหมดแล้ว ฉันพบเจ้าพระยาสุรพันธฯ ถามว่า ท่านปราบหย่างไร ท่านบอกว่า ไช้วิธีของสมเด็ดเจ้าพระยาฯ ซึ่งท่านเคยรู้มาแต่ก่อน ได้บอกหมายสั่งเกนท์กำลังและเครื่องอาวุธไห้ปรากตว่า จะไปปราบซ่องจีนที่ดอนกะเบื้อง แล้วไห้เอาปืนไหย่ทองเหลืองที่มีทิ้งหยู่ไต้กุนเรือนสมเด็ดเจ้าพระยาฯ 2 กะบอกออกมาขัดสีที่สนามไนบริเวนจวนของท่านว่า จะเอาไปยิงค่ายจีนที่ดอนกะเบื้อง พอข่าวระบือไป พวกอั้งยี่ก็หนีหมด เพราะพวกเจ๊กกลัวปืนไหย่ แต่เมื่อตั้งตำหรวดภูธรแล้ว ก็ไม่ต้องไช้อุบายหย่างนั้นอีก แต่อั้งยี่ที่มีขึ้นตามหัวเมืองไนชั้นฉันเปนเสนาบดีกะซวงมหาดไทยปราบปรามไม่ยากอันได ถึงกะนั้น เมื่อคิดดูก็น่าพิสวงว่า เพราะเหตุไดพวกจีนอั้งยี่จึงยังตั้งอั้งยี่ พิเคราะห์ตามเหตุการน์ที่เคยเกิดอั้งยี่มาแต่ก่อน เปนต้นว่า การห้ามสูบฝิ่นหย่างครั้งรัชกาลที่ 3 ก็ไม่มีแล้ว เหตุที่แย่งกันรับจีนไหม่ก็ไม่มีตามหัวเมือง เหตุที่แย่งกันผูกพาสีอากรก็ดี ที่ถูกเจ้าพาสีอากรเบียดเบียนก็ดี ก็ไม่มีแล้ว เพราะรัถบาลก็เก็บพาสีอากรเอง การปกครองท้องที่ก็เรียบร้อย ไม่ต้องมีปลัดจีนหรือกงสุลจีนไนบังคับสยามเหมือนหย่างแต่ก่อน แล้วไฉนจึงยังมีอั้งยี่ตามหัวเมือง สังเกตดูนักโทสที่ต้องจับเพราะเปนอั้งยี่ ดูก็มักจะเปนชั้นคนทำมาหากิน ไม่น่าจะเปนอั้งยี่ นึกสงสัยว่า ชรอยจะมีเหตุอะไรที่ยังไม่รู้ซึ่งเปนมูนไห้มีอั้งยี่ตามหัวเมือง ฉันจึงปรารภกับพระยาอัถการยบดี (ชุ่ม อัถจินดา) ซึ่งพายหลังได้เปนสมุหเทสาภิบาลมนทลราชบุรี เวลานั้นยังเปนพระยาราชเสนา หัวหน้าพนักงานอัยการไนกะซวงมหาดไทย ไห้ลองสืบสวนราสดรไนท้องถิ่นโดยฉเพาะพวกนักโทสที่เคยเข้าอั้งยี่ว่า เหตุไดจึงมีคนสมัคเปนอั้งยี่ สืบหยู่ไม่ช้าก็ได้เค้าว่า มีจีนพวกหนึ่งหยู่ไนกรุงเทพฯ (จะเรียกต่อไปว่า พวกต้นคิด) หากินด้วยการตั้งอั้งยี่ตามหัวเมือง วิธีของจีนพวกต้นคิดนั้น ถ้าเห็นว่า อาดจะตั้งอั้งยี่ได้ไนถิ่นอันเปนที่มีจีนตั้งทำมาหากินหยู่มากและมีการแข่งขันการค้าขาย ก็แต่งพัคพวกไห้ออกไปหยู่ยังถิ่นนั้นหย่างว่า ไปทำมาหากิน แต่แยกกันไปหยู่เปน 2 พวกเหมือนกับไม่รู้จักมักคุ้นกัน แล้วเสาะหาจีนที่เปนคนเกกมะเหรกไนที่นั้นคบหายุยงไห้วิวาทกับคนอื่น บางทีก็หาพวกจีนที่เปนหัวไม้ออกไปจากกรุงเทพฯ ไห้ไปก่อวิวาทเกิดตีรันกันขึ้นเนือง ๆ จนคนไนถิ่นนั้นเกิดหวาดหวั่นเกรงพวกคนพาลจะทำร้าย ก็เกลี้ยกล่อมชักชวนไห้เข้าพวกช่วยกันป้องกันภัย ไนไม่ช้า พวกจีนไนถิ่นนั้นก็แตกกันเปนพวกเขาพวกเรา แล้วเลยตั้งเปนอั้งยี่ 2 พวก แต่นั้น พวกลูกสมุนก็วิวาทกันเองเนือง ๆ ถ้ารัถบาลจับกุมเมื่อได ก็กลับเปนคุนแก่พวกต้นคิดซึ่งหลบหนีเอาตัวรอดเสียก่อนแล้วกลับไปหาผลประโยชน์ด้วยเรี่ยไร "เต๊ย" เอาเงินจากอั้งยี่พวกของตนโดยอ้างว่า จะเอาไปช่วยพัคพวกที่ถูกจับ เอากำไรไนการนั้นถึงโดยว่า ไม่มีการจับกุม เมื่อถึงเทสกาล ก็เต๊ยเงินทำงานปีไหว้เจ้าเอากำไรได้อีกเสมอทุกปี สืบได้ความดังว่ามานี้ ฉันจึงคิดอุบายแก้ไข ได้ลองไช้อุบายนั้นครั้งแรกเมื่อพวกอั้งยี่ตีกันที่บางนกแขวก แขวงจังหวัดราชบุรี จะเปนเมื่อปีไดจำไม่ได้ ฉันไห้พระยาอัถการยบดีออกไประงับ สั่งไห้ไปพยายามสืบจับเอาตัวพวกต้นคิดด้วยเกลี้ยกล่อมพวกคนไนท้องถิ่นที่เข้าอั้งยี่ ถ้าคนไหนไห้การรับสารภาพบอกความตามจริง ไห้เรียกทานบนปล่อยตัวไป หย่าไห้จับเอาตัวมาฟ้องสาลเหมือนหย่างแต่ก่อน หรือถ้าว่าอีกหย่างหนึ่ง ไห้เอาตัวต้นคิดเปนจำเลย เอาพัคพวกเปนพยาน พระยาอัถการยฯ ออกไปทำตามอุบายนั้นได้ผลสำเหร็ดบริบูรน์ พอสืบจับได้ตัวจีนต้นคิดที่ออกไปจากกรุงเทพฯ 5 คนเท่านั้น อั้งยี่ที่บางนกแขวกก็สงบเงียบทันที การจับอั้งยี่ตามหัวเมืองจึงไช้วิธีหย่างนั้นสืบมา สังเกตดูอั้งยี่ที่เกิดขึ้นไนชั้นพายหลังทหานปราบเมื่อ พ.ส. 2432 ดูเปนแต่การหากินของจีนเสเพลค้าความกลัวของผู้อื่นเอากำไรเลี้ยงตัวเท่านั้น
Upon completing the suppression of the secret societies in that same year of B.E. 2432 (1889), His Majesty graciously appointed HRH Prince Narisara Nuvadtivongse as Director-General of the Ministry of Public Works and appointed me Director-General of the Ministry of Education, with rank equivalent to a Minister of State, necessitating my departure from my post in the Department of Military Operations, though I retained my military rank of General and my role as Aide-de-Camp. During my two years as Director-General of the Ministry of Education, I had no involvement with secret societies. Then, in B.E. 2435 (1892), His Majesty graciously appointed me Minister of the Interior, bringing secret society matters back under my purview, as I had to remain constantly vigilant regarding provincial secret societies. By this era, large-scale secret societies like those of the past no longer existed, yet illicit local secret societies continued to spring up sporadically in provinces near Bangkok. Wherever they surfaced, they were easily suppressed, and some incidents were rather humorous, as illustrated by one particular case. When the Monthon of Ratchaburi was first established, Chao Phraya Suraphanphisut (Thet Bunnag), then Phraya Surinthraluachai, served as the Lord Lieutenant. A secret society set up an illicit moonshine distillery at Don Kabeang, constructing earthwork entrenchments to mount resistance, similar to the earlier uprising described. At that time, provincial police forces had not yet been established. I asked Chao Phraya Suraphan whether he required artillery forces as in previous suppression campaigns. Chao Phraya Suraphan replied that he would try suppressing them with local forces first. Shortly thereafter, news arrived that the secret society members had completely abandoned their fort at Don Kabeang and fled. Meeting Chao Phraya Suraphan again, I asked how he had subdued them. He explained that he used the methods of Somdet Chao Phraya, which he had observed in his youth: he issued public mobilization orders and summoned weaponry openly, making it known he was marching to crush the Chinese den at Don Kabeang, then brought out two brass cannons stored under Somdet Chao Phraya's house, polishing them in the courtyard of his residence to signal they would be used to shell the Chinese camp. As word spread, the secret society members panicked and fled, for the Chinese harbored a terrifying fear of artillery. Once the provincial police were established, such ruses were no longer necessary, and secret societies arising during my tenure as Minister of the Interior presented little difficulty to suppress. Nevertheless, reflecting on it, I found it puzzling why Chinese residents still persisted in forming secret societies. Reviewing past causes: opium bans like those of King Rama III's era were gone; disputes over recruiting new immigrants did not occur in the provinces; and rivalries over tax-farming contracts, as well as harassment by tax farmers, had ceased, since the government collected taxes directly. Local administration was orderly, eliminating the need for Chinese deputy governors or Chinese consuls under Siamese jurisdiction. Why then did secret societies persist in the provincial towns? Observing convicts arrested for secret society membership, I noted that most appeared to be ordinary, hardworking folk who had no business joining secret societies. I suspected there must be an underlying, undiscovered cause driving provincial secret society formation. I discussed this with Phraya Atthakarnyabodi (Chum Atthachinda)—then Phraya Ratchasena, chief prosecutor in the Ministry of the Interior, who later became Lord Lieutenant of Ratchaburi Monthon—instructing him to investigate local residents and specifically convicts who had joined secret societies to ascertain why people willingly enlisted. Shortly, the investigation uncovered a clue: a clique of Chinese based in Bangkok (henceforth called the 'masterminds') made a lucrative living by engineering secret societies in the provinces. Their scheme worked as follows: whenever the masterminds identified a town with a large, competitive Chinese business population where a secret society could be introduced, they dispatched henchmen disguised as ordinary laborers seeking work. These henchmen split into two groups, feigning complete unfamiliarity with each other. They befriended local rowdies and incited brawls; at times, they imported Bangkok thugs to provoke frequent street fights. As local Chinese grew terrified of mob violence, the henchmen solicited them, urging them to join a protective coalition to defend against threats. Before long, the local Chinese population fractured into opposing factions, which dissolved into two secret societies. From then on, sub-factions fought repeatedly. Whenever the government made arrests, the outcome actually benefitted the masterminds, who had already fled safely to Bangkok. They would then extort funds by soliciting 'tei' (contributions) from their secret society members under the guise of paying legal aid for arrested comrades, turning a hefty profit. Even without arrests, during festive seasons they continuously solicited funds for annual deity worship, skimming off handsome profits every year. Upon discovering this scheme, I devised a counter strategy and first tested it when secret societies fought at Bang Nok Khwaek in Ratchaburi province (in an unspecified year). I dispatched Phraya Atthakarnyabodi to resolve the matter, instructing him to track down and arrest the masterminds while reassuring the local members: anyone who confessed truthfully would be placed under bond and released, rather than prosecuted in court as before. Put another way, the masterminds were treated as defendants, and their followers as witnesses. Phraya Atthakarnyabodi executed the plan flawlessly; upon arresting just five masterminds dispatched from Bangkok, the secret society at Bang Nok Khwaek immediately dissolved into quietude. This approach was adopted for all subsequent provincial secret society arrests. The secret societies emerging after the military suppressions of B.E. 2432 were nothing more than racket schemes by unscrupulous Chinese who monetized the fears of others for personal profit.