-
นิทานที่ 10 เรื่องความไข้ที่เมืองเพชรบูรน์
Tale 10: The Fevers of Phetchabun
-
นิทานที่ 10 เรื่องความไข้เมืองเพชรบูรน์
Tale 10: The Fevers of Phetchabun
-
(1)
(1)
-
หัวเมืองที่ขึ้นชื่อลือเลื่องว่า มีความไข้ Malaria ร้ายกาดแต่ก่อนมามีหลายเมือง เช่น เมืองกำแพงเพชร และเมืองกำเหนิดนพคุน คือ บางตะพาน เปนต้น แต่ที่ไหน ๆ คนไม่ครั่นคร้ามเท่าความไข้ที่เมืองเพชรบูรน์ ดูเปนเข้าไจกันทั่วไปว่า ถ้าไครไปเมืองเพชรบูรน์ เหมือนกับไปแส่หาความตาย จึงไม่มีชาวกรุงเทพฯ หรือชาวเมืองอื่น ๆ พอไจจะไปเมืองเพชรบูรน์มาช้านาน แม้ไนการปกครอง รัถบาลก็ต้องเลือกหาคนไนท้องถิ่นตั้งเปนเจ้าเมืองกรมการ เพราะเหตุที่คนกลัวความไข้ เมื่อแรกฉันเปนเสนาบดีกะซวงมหาดไทย ก็ต้องปล่อยไห้เมืองเพชรบูรน์กับเมืองอื่นไนลุ่มแม่น้ำสักทางฝ่ายเหนือ คือ เมืองหล่มสัก และเมืองวิเชียร เปนหยู่หย่างเดิมมาหลายปี เพราะจะรวมเมืองเหล่านั้นเข้ากับมนทลพิสนุโลกหรือมนทลนครราชสีมาที่เขตต่อกันก็มีเทือกเขากั้น สมุหเทสาภิบาลจะไปตรวดตราลำบากทั้ง 2 ทาง อีกประการหนึ่ง เมื่อแรกฉันจัดการปกครองหัวเมือง มนทลต่าง ๆ ขอคนออกไปรับราชการ ฉันยังหาส่งไปไห้ไม่ทัน เมืองทางลำน้ำสัก มีเมืองเพชรบูรน์เปนต้น ไม่มีไครสมัคไปด้วยกลัวความไข้ดังกล่าวมาแล้ว จึงต้องรอไครส
Among the provincial towns that were widely renowned in former times for severe malaria were several places, such as Kamphaeng Phet and Kamnoet Nopkun, that is, Bang Saphan, among others. But nowhere were people as apprehensive of fever as they were of the fever at Phetchabun. It was generally understood that to go to Phetchabun was like going out in search of death. For a long time, therefore, neither people from Bangkok nor those from other towns were willing to go to Phetchabun. Even in matters of administration, the government had to select local people to serve as governors and officials because people were afraid of the fever. When I first became Minister of the Interior, I had to leave Phetchabun and the other towns along the upper reaches of the Sak River, namely Lom Sak and Wichian, in their former condition for many years. To incorporate those towns into either the Monthon Phitsanulok or Monthon Nakhon Ratchasima was difficult because mountain ranges lay between the adjoining territories, making inspection difficult for the commissioners of the monthon from either direction. Another difficulty was that when I first organized the administration of the provinces, the various monthons requested people to go out and enter government service, but I could not find enough people to send them. In the towns along the Sak River, Phetchabun among them, no one volunteered to go because of the aforementioned fear of fever, and so the matter had to wait.
-
มามีความจำเปนเกิดขึ้นเมื่อราว พ.ส. 2440 ด้วยตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดเพชรบูรน์ว่างลง ฉันหาคนไนกรุงเทพฯ ไปเปนเจ้าเมืองไม่ได้ เลือกดูกรมการไนเมืองเพชรบูรน์เอง ที่จะสมควนเปนผู้ว่าราชการจังหวัดก็ไม่มี นึกว่า มนทลพิสนุโลกมีท้องที่ความไข้ร้ายหลายแห่ง บางทีจะหาข้าราชการไนมนทลนั้นที่คุ้นกับความไข้ไปเปนเจ้าเมืองเพชรบูรน์ได้ เวลานั้น เจ้าพระยาสุรสีห์วิสิถสักดิ์ (เชย กัลยานมิตร) เมื่อยังเปนที่พระยาสรีสุริยราชวรานุวัติ เปนสมุหเทสาภิบาลมนทลพิสนุโลก ฉันเคยเห็นท่านถนัดเลือกคนไช้ จึงถามท่านว่า จะหาข้าราชการไนมนทลพิสนุโลกที่มีความสามาถพอจะเปนเจ้าเมืองและไม่กลัวความไข้เมืองเพชรบูรน์ไห้ฉันสักคนจะได้หรือไม่ ท่านขอไปตริตรองแล้วมาบอกว่า มีหยู่คนหนึ่งเปนที่พระสงครามภักดี (ชื่อ เฟื่อง) นายอำเพอเมืองน้ำปาด ดูลาดเลามีสติปัญญา และเคยไปรับราชการตามหัวเมืองที่มีความไข้ เช่น เมืองหลวงพระบาง และแห่งอื่น ๆ หลายแห่ง เวลานั้น เปนนายอำเพอที่เมืองน้ำปาด ก็หยู่ไนแดนความไข้ เห็นจะพอเปนเจ้าเมืองเพชรบูรน์ได้ ฉันเรียกพระสงครามภักดีลงมากรุงเทพฯ พอแลเห็นก็ประจักส์ไจว่า แกเคยคุ้นกับความไข้ เพราะผิวเหลืองผิดกับคนสามัญ ดูราวกับว่า โลหิตเต็มไปด้วยตัวไข้มาลาเรีย จึงหยู่คงกับความไข้ ฉันไถ่ถามได้ความว่า เปนชาวกรุงเทพฯ แต่ขึ้นไปทำมาหากินหยู่เมืองเหนือตั้งแต่ยังหนุ่ม เคยอาสาไปทัพฮ่อทางเมืองหลวงพระบางและที่อื่น ๆ มีความชอบ เจ้าพระยาสุรสีห์ฯ จึงชวนเข้ารับราชการมาจนได้เปนที่พระสงครามภักดี ฉันซักไซ้ต่อไปถึงความคิดการงาน ดูก็มีสติปัญญาสมดังเจ้าพระยาสุรสีห์ฯ บอก จึงไห้พระสงครามภักดีขึ้นไปเปนผู้รั้งราชการเมืองเพชรบูรน์ แกไปถึง พอเรียนรู้ความเปนไปไนท้องที่แล้ว ก็ลงมือจัดการปกครองตามแบบมนทลพิสนุโลก บ้านเมืองมีความจเรินขึ้น พระสงครามภักดีก็ได้เลื่อนขึ้นเปนที่พระยาเพชรรัตนสงคราม ผู้ว่าราชการจังหวัดเพชรบูรน์เต็มตำแหน่ง เมื่อ พ.ส. 2442
A necessity arose around 1897 B.E. (1897 C.E.) when the post of Governor of Phetchabun fell vacant. I could not find anyone in Bangkok to serve as governor, and upon looking among the local officials in Phetchabun itself, none seemed suitable to be the provincial governor. It occurred to me that Phitsanulok Monthon had many areas plagued by severe fevers; perhaps an official from that monthon who was accustomed to such fevers could be found to serve as governor of Phetchabun. At that time, Chao Phraya Surasiwisitsak (Choei Kalyananamitra)—then holding the title of Phraya Srisuriyarajawaranuwat—was the Intendant of Phitsanulok Monthon. Knowing his knack for selecting competent men, I asked him whether he could find an official in Phitsanulok Monthon who was sufficiently capable to be governor and unafraid of Phetchabun's fevers. He asked for time to consider, then returned to tell me that there was a man holding the title of Phra Songkhram Bhakdi (named Fueang), the District Officer of Nam Pat. By all appearances, he possessed wisdom and had served in several fever-ridden provincial towns, such as Luang Prabang and various other places. At that time, serving as district officer in Nam Pat put him right in fever territory, so he seemed well-suited to become the governor of Phetchabun. I summoned Phra Songkhram Bhakdi down to Bangkok. As soon as I saw him, it was instantly clear to me that he was well-acquainted with the fever, for his skin was unusually sallow compared to ordinary people—looking almost as though his blood were filled with malaria parasites, rendering him immune to it. Upon questioning him, I learned that he was a native of Bangkok who had gone north to make a living in his youth, volunteering to join military expeditions against the Haw in Luang Prabang and elsewhere, earning merit thereby. Chao Phraya Surasi then invited him into government service until he attained the title of Phra Songkhram Bhakdi. I questioned him further regarding his views on governance and work, and he proved to possess the intelligence that Chao Phraya Surasi had attested to. I therefore appointed Phra Songkhram Bhakdi to go up as Acting Governor of Phetchabun. Upon arrival, as soon as he mastered local conditions, he set about administering the province along the lines of Phitsanulok Monthon. The province prospered, and Phra Songkhram Bhakdi was promoted to the full position of Governor of Phetchabun with the title of Phraya Phetcharat Songkhram in 1899 B.E. (1899 C.E.).
-
การที่พระยาเพชรรัตนสงคราม (เฟื่อง) สามาถจัดระเบียบแบบแผนปกครองเมืองเพชรบูรน์สำเหร็ดนั้น เปนมูลไห้ต้องปรารภต่อไปถึงเมืองหล่มสักและเมืองวิเชียรบุรีที่หยู่ลุ่มลำน้ำสักด้วยกัน เห็นว่า ถึงเวลาควนจะจัดการปกครองไห้เข้าแบบแผนด้วย แต่จะเอาหัวเมืองทางลำน้ำสักไปเข้าไนมนทลได ก็ขัดข้องด้วยทางคมนาคมดังกล่าวมาแล้ว จะปกครองได้สดวกหย่างเดียวแต่รวมหัวเมืองไนลุ่มน้ำสัก 3 เมือง แยกเปนมนทลหนึ่งต่างหาก จึงตั้งมนทลเพชรบูรน์ขึ้น (ดูเหมือน) เมื่อ พ.ส. 2443 ผู้ที่จะเปนสมุหเทสาภิบาลเพชรบูรน์ก็ไม่มีผู้อื่นหยากเปน หรือจะเหมาะเหมือนพระยาเพชรรัตนฯ (เฟื่อง) เพราะหยู่คงความไข้ และได้สแดงคุนวุทธิไห้ปรากตแล้วว่า สามาถจะปกครองได้ พระยาเพชรรัตนสงคราม (เฟื่อง) ก็ได้เปนสมุหเทสาภิบาล แต่แรกคนทั้งหลายหยู่ข้างจะประหลาดไจ ด้วยสมุหเทสาภิบาลมนทลอื่นล้วนเปนเจ้านายหรือข้าราชการผู้ไหย่อันปรากตเกียรติคุนแพร่หลาย แต่มิไคร่รู้จักพระยาเพชรรัตนสงคราม (เฟื่อง) เพราะแกเคยรับราชการหยู่แต่ไนท้องที่ลับลี้ห่างไกล คนเห็นสมุหเทสาภิบาลแปลกหน้าขึ้นไหม่ ก็พากันพิสวง แต่เมื่อแกได้เข้าสมาคมไนกรุงเทพฯ ไม่ช้าเท่าได ก็ปรากตเกียรติคุน เช่น นั่งไนที่ประชุมสมุหเทสาภิบาล เพื่อนสมุหเทสาภิบาลด้วยกันก็เห็นว่า เปนคนมีสติปัญญาสมควนแก่ตำแหน่ง แม้ผู้อื่นที่ไนสมาคมข้าราชการ พอได้คุ้นเคยเห็นมารยาทและกิริยาอัชชาสัย ก็รู้ตระหนักว่า เปนผู้ดี มิไช่ไพร่ได้ดี ก็ไม่มีไครรังเกียด แม้สมเด็ดพระพุทธเจ้าหลวงเมื่อดำหรัดถามถึงราชการต่าง ๆ ไนมนทลเพชรบูรน์ แกกราบทูนชี้แจง ก็โปรด และยังซงพระเมตตา เพราะเปนสหชาติเกิดร่วมปีพระบรมราชสมภพด้วยอีกสถานหนึ่ง แต่สง่าราสีของพระยาเพชรรัตนฯ (เฟื่อง) ดูเหมือนจะหยู่ที่ผิวแกเหลืองผิดกับผู้อื่นนั้นเปนสำคัน ไครเห็นก็รู้ว่าแกได้ดีเพราะได้ลำบากตรากตรำทำราชการเอาชีวิตสู้ความไข้มาแต่หนหลัง อันนี้เปนเครื่องป้องกันความบกพร่องยิ่งกว่าหย่างอื่น แต่พระยาเพชรรัตนฯ (เฟื่อง) เปนสมุหเทสาภิบาลมนทลเพชรบูรน์หยู่ได้เพียง 3 ปี ถึง พ.ส. 2446 เข้ามาเฝ้าไนกรุงเทพฯ เมื่องานฉลองพระชนมายุครบ 50 ปี ก็มาเปนอหิวาตกโรคถึงอนิจกัม สิ้นบุญเพียงอายุ 50 ปีเท่านั้น ไครรู้ก็อนาถไจ ด้วยเห็นว่า แกเพียรต่อสู้ความไข้ชนะโรคมาลาเรียแล้วมาแพ้ไข้อหิวาตกโรคง่าย ๆ เพราะไม่ได้เตรียมตัวต่อสู้มาแต่หนหลัง มีคนพากันเสียดาย
The fact that Phraya Phetcharat Songkhram (Fueang) successfully organized the administrative system of Phetchabun prompted further consideration regarding Lom Sak and Wichian Buri, which shared the Pasak River basin. It was deemed time that their governance be brought into line as well. However, attaching the towns along the Pasak River to any existing monthon was obstructed by the aforementioned transport difficulties. The only convenient way to govern them was to combine the three towns of the Pasak River basin and separate them into an independent monthon. Thus, Phetchabun Monthon was established (it seems) in 1900 B.E. (1900 C.E.). As for who should become the Intendant of Phetchabun, no one else wanted the post, nor would anyone have been as suitable as Phraya Phetcharat (Fueang), for he was immune to the fever and had already demonstrated qualities showing he was capable of governing. Phraya Phetcharat Songkhram (Fueang) was thus appointed Intendant. At first, people were quite astonished, since Intendants in other monthons were all royalty or high-ranking officials of widely known repute, whereas hardly anyone knew Phraya Phetcharat Songkhram (Fueang) because he had served only in remote and distant locations. Seeing a new, unfamiliar face as Intendant, people were mystified. But once he began socializing in Bangkok, it did not take long for his merit to shine through. For instance, when sitting in the assembly of Intendants, his fellow Intendants saw that he was a man of intellect well-suited to the position. Even others in official circles, once familiar with his polite demeanor and courteous nature, realized he was a gentleman—not a upstart commoner—and no one looked down on him. Even King Chulalongkorn, when inquiring about various official matters in Phetchabun Monthon, was pleased by his explanations and showed him royal benevolence, partly because he was a *sahachat* born in the exact same year as the King. Yet the true aura of Phraya Phetcharat (Fueang) seemed to reside primarily in his unusually sallow complexion; whoever saw it knew he had risen through hard labor in government service, risking his life against fevers in the past. This served as a shield against any shortcomings more than anything else. However, Phraya Phetcharat (Fueang) served as Intendant of Phetchabun Monthon for only three years. In 1903 B.E. (1903 C.E.), coming to Bangkok for an audience on the occasion of the King's 50th birthday celebrations, he contracted cholera and passed away, his life ending at the age of just 50. Everyone who heard of it felt deeply saddened, seeing how he had striven against disease and conquered malaria, only to succumb so easily to cholera because it was a threat he had not spent years preparing to fight. Many mourned his loss.
-
(2)
(2)
-
เมื่อพระยาเพชรรัตนสงคราม (เฟื่อง) เปนสมุหเทสาภิบาลมนทลเพชรบูรน์ เคยปรารภกับฉันเนือง ๆ ว่า การปกครองมนทลเพชรบูรน์ไม่สู้ยากนัก เพราะราสดรเปนคนเกิดไนมนทลนั้นเองแทบทั้งนั้น ชอบแต่ทำมาหากิน มิไคร่เปนโจรผู้ร้าย บังคับบันชาก็ว่าง่าย ราชการไนมนทลนั้นมีความลำบากเปนข้อสำคันแต่หาคนไช้ไม่ได้พอการ เพราะคนไนพื้นเมืองยังอ่อนแก่การสึกสา คนมนทลอื่นก็มิไคร่มีไครยอมไปด้วยกลัวความไข้ จะจัดทำอะไรจึงมักติดขัดด้วยไม่มีคนจะทำ ที่จิงความไข้ที่เมืองเพชรบูรน์ก็มีแต่เปนรึดู มิได้มีหยู่เสมอ สังเกตดูอาการไข้ก็ไม่ร้ายแรงถึงหย่างยิ่งยวด ความไข้ทางเมืองหลวงพระบาง หรือแม้ไนมนทลพิสนุโลกทางข้างเหนือ ร้ายกว่าเปนไหน ๆ แต่มิรู้ที่จะทำหย่างไรไห้คนหายกลัวไข้เมืองเพชรบูรน์ได้ ฉันพูดว่า ตัวฉันเองก็ลำบากไนเรื่องหาคนไปรับราชการมนทลเพชรบูรน์เหมือนกัน ได้เคยคิดหาอุบายที่จะระงับความกลัวไข้เมืองเพชรบูรน์ เห็นว่า ตัวฉันจะต้องขึ้นไปเมืองเพชรบูรน์เองไห้ปรากตเสียสักครั้งหนึ่ง คนอื่นจึงจะหายกลัว ด้วยเห็นว่า ความไข้คงไม่ร้ายแรงถึงหย่างเช่นกลัวกัน ฉันจึงกล้าไป ถึงจะยังมีคนกลัว ชักชวนก็ง่ายขึ้น ด้วยอาดอ้างตัวหย่างว่า แม้ตัวฉันก็ได้ไปแล้ว พระยาเพชรรัตนฯ ชอบไจว่า ถ้าฉันไป คนก็เห็นจะหายกลัวได้จิง ถามพระยาเพชรรัตนฯ ถึงทางที่จะไปมนทลเพชรบูรน์ แกบอกว่า ไปได้หลายทาง ที่ไปได้สดวกนั้นมี 3 ทาง คือ ไปเรือไนแม่น้ำสักทางหนึ่ง ไปจากกรุงเทพฯ ราว 30 วันถึงเมืองเพชรบูรน์ อีกทางหนึ่ง จะเดินบกจากเมืองสระบุรีหรือเมืองลพบุรีก็ได้ เดินทางราว 10 วันถึงเมืองเพชรบูรน์ แต่ว่าหนทางหยู่ข้างลำบากและไม่มีอะไรน่าดู ทางที่ 3 นั้น ไปเรือ มีเรือไฟจูงจากกรุงเทพฯ ราว 7 วัน ไปขึ้นเดินบกที่อำเพอบางมูลนาค แขวงจังหวัดพิจิตร เดินบกอีก 4 วันถึงเมืองเพชรบูรน์ และว่า ทางนี้สดวกกว่าทางอื่น แต่การที่ฉันจะไปเมืองเพชรบูรน์ ต้องกะเวลาไห้เหมาะด้วย คือ ควนไปไนรึดูแล้งเมื่อแผ่นดินแห้งพ้นเขตความไข้แล้ว แต่ต้องเปนแต่ต้นรึดูแล้งเมื่อน้ำยังไม่ลดมากนัก ทางเรือจึงจะสดวก ไปไนเดือนมกราคมเปนเหมาะกว่าเดือนอื่น แต่ฝ่ายตัวฉันยังมีข้ออื่นที่จะต้องคิดอีก คือ จะต้องหาโอกาสว่างราชการไนเดือนมกราคมไห้ไปหยู่หัวเมืองได้สักเดือนหนึ่ง เมื่อปรึกสากับพระยาเพชรรัตนสงครามแล้ว ฉันยังหาโอกาสไม่ได้ ต้องเลื่อนกำหนดมาถึง 2 ปี ไนระหว่างนั้น พระยาเพชรรัตนสงคราม (เฟื่อง) ถึงอนิจกัม ก็ไม่ได้ไปด้วยดังนัดกันไว้ ฉันมาได้โอกาสไปเมืองเพชรบูรน์ เมื่อ พ.ส. 2447 กะว่าจะไปทางเรือจนถึงบางมูลนาค แล้วขึ้นเดินบกไปเมืองเพชรบูรน์และเมืองหล่มสัก ขากลับจะลงเรือที่เมืองหล่มสัก ล่องลำแม่น้ำสักมายังเมืองวิเชียรบุรี แล้วเลยลงมาจนถึงเมืองสระบุรี ขึ้นรถไฟกลับกรุงเทพฯ
When Phraya Phetcharat Songkhram (Fueang) was Intendant of Phetchabun Monthon, he often remarked to me that governing Phetchabun Monthon was not particularly difficult, as nearly all the populace were natives of the region who preferred making an honest living, rarely turned to banditry, and were obedient to authority. The chief hardship of official work in that monthon lay in being unable to find enough men to employ, because the locals were still lacking in education, while people from other monthons were unwilling to go out of fear of the fever. Whatever one tried to organize was thus often stymied for lack of personnel to carry it out. In truth, the fevers in Phetchabun were seasonal rather than constant, and observing their symptoms showed they were by no means extreme; fevers around Luang Prabang or even in the northern parts of Phitsanulok Monthon were far worse. Yet he did not know how to dispel people's fear of Phetchabun's fevers. I remarked that I too suffered difficulty in finding people to serve in Phetchabun Monthon, and had considered a scheme to allay this fear: I realized I would have to make a public journey to Phetchabun myself at least once before others would cease to fear it. Believing that the fevers were surely not as deadly as feared, I was brave enough to go; even if people remained fearful, convincing them would be easier when I could cite my own trip as an example. Phraya Phetcharat approved, agreeing that if I went, people would indeed likely lose their fear. Asking Phraya Phetcharat about routes to Phetchabun Monthon, he told me there were several, but three convenient ones: one was by boat up the Pasak River, taking about 30 days from Bangkok to reach Phetchabun; another was overland from Saraburi or Lopburi, taking about 10 days, though the path was rather arduous with nothing much to see; the third was by boat—towed by a steam launch from Bangkok for about 7 days—disembarking to go overland at Bang Mun Nak District in Phichit Province, then walking another 4 days to Phetchabun, which he said was more convenient than the other routes. However, for my trip to Phetchabun, the timing had to be planned carefully: one ought to go in the dry season when the ground was dry and past the fever period, yet it had to be at the start of the dry season before the water receded too much, so river travel would remain convenient. Traveling in January was more suitable than any other month. But on my part there was another consideration: I needed to find a break from official duties in January that would allow me to remain in the provinces for about a month. After consulting with Phraya Phetcharat Songkhram, I was unable to find an opening and had to postpone the schedule for two full years. In the interim, Phraya Phetcharat Songkhram (Fueang) passed away, so he could not accompany me as planned. I finally found the opportunity to go to Phetchabun in 1904 B.E. (1904 C.E.), planning to travel by boat as far as Bang Mun Nak, then proceed overland to Phetchabun and Lom Sak; on the return leg, I would board a boat at Lom Sak, float down the Pasak River to Wichian Buri, and continue all the way down to Saraburi to take the train back to Bangkok.
-
พอข่าวปรากตว่า ฉันเตรียมตัวจะไปเมืองเพชรบูรน์ ก็มีพวกพ้องพากันมาไห้พร คล้ายกับจะส่งไปทัพบ้าง มาห้ามปรามโดยเมตตาปรานีด้วยเห็นว่า ไม่พอที่ฉันจะไปเสี่ยงภัยบ้าง ผิดกับเคยไปไหน ๆ มาแต่ก่อน ฉันบอกว่า เปนราชการ จำที่จะต้องไป และได้ทูนลาเส็ดแล้ว ที่ห้ามปรามก็เงียบไป แต่ส่วนพระองค์สมเด็ดพระพุทธเจ้าหลวงนั้น ซงพระราชดำหริเห็นชอบด้วย ตั้งแต่ฉันกราบทูนความคิดที่จะไปมนทลเพชรบูรน์ ตรัดว่า “ไปเถิด หย่ากลัว สมเด็ดพระพุทธยอดฟ้าฯ ของเราท่านก็สเด็ดไปแล้ว” ไนเวลานั้น ตัวฉันเองตั้งแต่เปนเสนาบดีกะซวงมหาดไทยได้ไปตามหัวเมืองต่าง ๆ เคยผ่านป่าดงแม้ที่ว่าไข้ร้ายมาหลายครั้งแล้ว ไม่รู้สึกครั่นคร้ามหย่างไร แต่ประหลาดหยู่ที่พอรู้กันว่า ฉันจะไปเมืองเพชรบูรน์เปนแน่ ก็มีผู้มาขอไปเที่ยวด้วยหลายคน แม้พวกที่ฉันเลือกเอาไปช่วยธุระหรือไช้สอยก็สมัคไปด้วยยินดี ไม่เห็นมีไครครั่นคร้าม คงเปนด้วยอุ่นไจ คล้ายกับจะเข้าไปยังที่ซึ่งเขาว่า ผีดุ ไม่มีไครกล้าไปคนเดียว แต่พอมีเพื่อนไปด้วยหลายคน ก็หายกลัวผีไปเอง
As soon as word spread that I was preparing to go to Phetchabun, friends and acquaintances came to wish me well, rather as though they were seeing me off to war, and some tried to dissuade me out of kindness, thinking that I had no need to expose myself to such danger. This was unlike the way people had reacted to my previous journeys. I told them that it was official business and that I had to go, and that I had already obtained permission from the King. Those who had tried to dissuade me fell silent. As for King Chulalongkorn himself, he approved of my plan from the time I first presented the idea of going to Monthon Phetchabun. He said, "Go ahead; do not be afraid. Our King Buddha Yodfa himself has already gone there." At that time, since becoming Minister of the Interior, I had traveled to various provincial towns and had passed through forests said to be afflicted with severe fever many times before, without feeling particularly apprehensive. But it was curious that as soon as people knew for certain that I was going to Phetchabun, several asked to accompany me. Even those whom I selected to go along to help with various errands or duties volunteered willingly. No one seemed apprehensive. It must have been because they felt reassured, rather as though they were about to enter a place said to be haunted by fierce ghosts: no one dared go alone, but once several companions went together, the fear of ghosts disappeared by itself.
-
(3)
(3)
-
ฉันออกเรือจากกรุงเทพฯ เมื่อวันที่ 21 มกราคม พ.ส. 2447 ช้าไปสัก 1 5 วัน น้ำไนแม่น้ำตั้งแต่กรุงสรีอยุธยาขึ้นไปลดงวดลงเสียมาก แม้เรือไฟที่จูงเรือพ่วงเปนหย่างกินน้ำตื้นก็ลำบาก ต้องเดินเรือถึง 8 วันจึงถึงอำเพอบางมูลนาค แขวงจังหวัดพิจิตร ที่จะขึ้นเดินทางบก เทสาภิบาลมนทลพิสนุโลกจัดพาหนะและคนหาบของเตรียมไว้แล้ว พอฉันขึ้นไปถึง ก็มีพวกที่ถูกเกนจ้างหาบของเข้ามาวิงวอนขอไห้ไช้ไปทางอื่น หย่าไห้ต้องไปเมืองเพชรบูรน์ เพราะกลัวความไข้ ฉันประหลาดไจที่คนเหล่านั้นหยู่ไกล้ ๆ กับเมืองเพชรบูรน์ ไฉนจึงกลัวไข้ถึงปานนั้น สืบถามได้ความว่า พวกชาวจังหวัดพิจิตรที่หยู่ตอนริมน้ำเคยเดินป่าไปทำมาหากินแต่ทางฝ่ายตะวันตกจนถึงเมืองกำแพงเพชรและเมืองสุโขทัย น้อยคนที่จะได้เคยไปทางฝ่ายตะวันออกห่างลำแม่น้ำไปกว่าวันเดียว เพราะเคยได้ยินเลื่องลือถึงความไข้เมืองเพชรบูรน์ กลัวกันมาเสียช้านาน ฉันก็ได้แต่ชี้แจงแก่พวกที่มาขอตัวว่า ขอไห้คิดดูเถิด ตัวฉันเองถึงเปนเจ้า ก็เปนมนุส อาดจะเจ็บอาดจะตายได้เหมือนกับพวกเขา ที่ฉันจะไปเมืองเพชรบูรน์ก็เพื่อจะไปทำราชการของพระเจ้าหยู่หัว มิไช่จะไปหาความสุขสนุกสบายสำหรับตัวเอง พวกเขาก็เปนข้าแผ่นดินเหมือนกับตัวฉัน มาช่วยกันทำราชการสนองพระเดชพระคุนพระเจ้าหยู่หัวสักคราวเปนไร อีกประการหนึ่ง ฉันไม่ได้คิดจะเอาพวกเขาไปจนถึงเมืองเพชรบูรน์ จะไห้ไปส่งเพียงปลายแดนจังหวัดพิจิตร ทางเพียง 3 วันเท่านั้นก็จะได้กลับมาบ้าน ฉันจะดูแลป้องกันมิไห้ไปเจ็บไข้ไนกลางทาง หย่าวิตกเลย พวกนั้นได้ฟังก็ไม่กล้าขอตัวต่อไป แต่สังเกตดูเมื่อเดินทางไปไม่เห็นมีไครหน้าตาเบิกบาน คงเปนเพราะยังกลัวหยู่ไม่หาย แต่เมื่อเดินทางไป 2 วัน พอถึงบ้านตำปางที่ไนป่า ก็ไปเกิดประหลาดไจ ด้วยไปพบราสดรที่มีความนิยมตรงกันข้าม หมู่บ้านเหล่านั้นก็หยู่ไนแดนจังหวัดพิจิตร แต่ชาวบ้านชอบไปทำมาหากินแต่ทางฝ่ายตะวันออกจนถึงเมืองเพชรบูรน์ เมืองหล่มสัก และเมืองวิเชียร แต่ไม่ชอบลงไปทางริมแม่น้ำ เช่นที่บางมูลนาคเปนต้น ด้วยเกรงความไข้ไนที่ลุ่ม คนที่ได้ไปแล้วคนหนึ่งบอกฉันว่า เคยไปขี่เรือครั้งหนึ่ง พอเรือออก เวียนหัวทนไม่ไหว แต่นั้นก็ไม่กล้าลงเรืออีก ดูประหลาดนักหนา คนหยู่ห่างกันเพียงทางเดิน 2 วัน พูเขาเลากาอะไรก็ไม่มีคั่น ความนิยมกลับตรงกันข้ามถึงหย่างนั้น
I set sail from Bangkok on January 21, 1904 B.E. (1904 C.E.), about 15 days late. The water level in the river from Ayutthaya upward had receded considerably. Even the shallow-draft steam launches towing the trailing boats struggled, taking a full eight days to reach Bang Mun Nak District in Phichit Province, where we were to begin the overland journey. The Intendant of Phitsanulok Monthon had already prepared vehicles and hired porters. As soon as I arrived, some of the conscripted hired porters came to plead with me to employ them along a different route and not force them to go to Phetchabun, for they feared the fever. I was astonished that people living so close to Phetchabun could fear its fevers to such an extent. Upon inquiry, I learned that the residents of Phichit Province along the riverbanks were accustomed to trekking through the forest to make a living only to the west—as far as Kamphaeng Phet and Sukhothai; few had ever ventured east more than a day's journey from the river because they had long heard rumors of Phetchabun's fevers and had feared them for generations. I could only explain to those asking to be excused: "Consider this: although I am a prince, I am still a human being, capable of falling ill or dying just like you. My journey to Phetchabun is to serve His Majesty the King, not to seek personal comfort or pleasure. You too are subjects of the realm just as I am; why not join together to serve His Majesty this once? Furthermore, I do not intend to take you all the way to Phetchabun, but only to escort us to the border of Phichit Province—a mere three-day journey—after which you may return home. I will take care to protect you from falling ill along the way, so do not worry." Hearing this, they dared not request further excuse, though observing them as we set off, none looked cheerful—doubtless because their fear had not yet abated. Yet after two days' journey, upon reaching Ban Tam Pang in the forest, I met with another surprise: encountering villagers with the exact opposite inclination. Those villages were also within Phichit Province, but the locals preferred traveling east to earn their living—going as far as Phetchabun, Lom Sak, and Wichian—while disliking going down to the riverbanks at places like Bang Mun Nak due to fear of fevers in the lowlands. One who had been there told me he had once ridden in a boat, but as soon as it set off, he grew so dizzy he could not bear it, and had never dared board a boat since. How extraordinary it seemed that people separated by a mere two-day walk, with no mountain range intervening, should hold preferences so completely opposite.
-
ระยะทางบกแต่บางมูลนาคไปถึงเมืองเพชรบูรน์ราว 3,000 เส้น เดินทางไนรึดูแล้งเมื่อแผ่นดินแห้งแล้วไม่ลำบากหย่างไร ออกจากบางมูลนาคเปนที่ลุ่มราบซึ่งน้ำท่วมไนรึดูน้ำไปสัก 300 เส้นถึงเมืองภูมิเก่า ว่า เปนเมืองโบราน ทำนาได้ผลดี ยังมีบ้านช่องแน่นหนา ออกจากเมืองภูมิไป ยังเปนที่ลุ่ม เปนพรุ และเปนป่าไผ่อีกสัก 500 เส้นจึงขึ้นที่ดอน เปนโคกป่าไม้เต็งรัง ชายโคกเปนห้วยเปนดงสลับกันไปสัก 1 ,000 เส้น ถึงเชิงเทือกเขาบันทัด ที่เปนเขตแดนจังหวัดพิจิตรกับจังหวัดเพชรบูรน์ต่อกันบนสันเขานั้น ทางตอนข้ามเขาบันทัดเปนดงดิบเช่นเดียวกับดงพระยาไฟ แต่เดินขึ้นเขาได้สดวกเพราะทางลาดขึ้นไปไม่สู้ชันนัก เมื่อฉันไปถึงที่พักแรมตำบนซับมาแสนบนสันเขาบันทัด พวกชาวเมืองเพชรบูรน์มารับ ผลัดหาบหามจากพวกเมืองพิจิตร คืนวันนั้น ได้เห็นความรื่นเริงของพวกที่ไปจากเมืองพิจิตรเปนครั้งแรก พากันร้องเพลงเล่นหัวเฮฮาหยู่จนเวลาจะนอน ถึงต้องไห้ไปห้ามปากเสียง ครั้นรุ่งเช้า เมื่อก่อนจะออกเดินทาง ฉันเรียกพวกเมืองพิจิตรมาขอบไจและสแดงความยินดีที่ไม่มีไครเจ็บไข้ พวกเหล่านั้นบอกว่า ได้มาเห็นหย่างนี้แล้วก็สิ้นกลัว บางคนถึงพูดว่า “ถ้าไต้เท้ามาอีก ผมจะมารับอาสาไม่ไห้ต้องเกนทีเดียว” ออกเดินจากตำบนซับมาแสน เปนทางลงจากเขามาสัก 200 เส้น ก็พ้นดงเข้าเขตบ้านล่องคล้า เดินแต่บ้านล่องคล้าขึ้นไปทางเหนือสัก 500 เส้นถึงบ้านนายม ไปจากบ้านนายมอีกสัก 400 เส้นก็ถึงเมืองเพชรบูรน์
The overland distance from Bang Mun Nak to Phetchabun was about 3,000 sen. Traveling in the dry season, once the ground had dried, was not particularly difficult. Leaving Bang Mun Nak, the route passed through low, flat land that was flooded during the rainy season. After about 300 sen we reached Muang Phum Kao, said to be an ancient town. The rice harvest there was good, and there were still many substantial houses. Leaving Muang Phum, the land remained low, consisting of marshes and bamboo forest, for another 500 sen before rising onto higher ground, where there were open dipterocarp forests. Along the edge of the uplands were alternating streams and dense forest for about 1,000 sen, until we reached the foot of the Banthat Range, which forms the boundary between Phichit and Phetchabun Provinces along its crest. The section crossing the Banthat Range was dense virgin forest, like Dong Phaya Fai, but the ascent was easy because the slope was not particularly steep. When I reached our overnight camp at Tambon Sap Ma Saen on the Banthat Range, people from Phetchabun had come to meet us and take turns carrying the loads from the people of Phichit. That night I saw the people from Phichit enjoying themselves for the first time. They sang songs, joked, and laughed together until it was time to sleep, and I had to go and tell them to quiet down. The next morning, before we set out, I called the people from Phichit to thank them and express my pleasure that none of them had fallen ill. They said that after seeing things for themselves, they were no longer afraid. Some even said, "If Your Highness comes again, I will volunteer to come and receive you; there will be no need to conscript me at all." From our camp at Tambon Sap Ma Saen, the road descended from the mountain for about 200 sen, taking us out of the forest into the area of Ban Long Khla. From Ban Long Khla we traveled north for about 500 sen to Ban Nai M, and another 400 sen from Ban Nai M brought us to Phetchabun.
-
(4)
(4)
-
ฉันไปถึงเมืองเพชรบูรน์เมื่อวันที่ 4 กุมภาพันธ์ ท้องที่มนทลเพชรบูรน์ บอกแผนที่ได้ไม่ยาก คือ ลำแม่น้ำสักเปนแนวแต่เหนือลงมาไต้ มีพูเขาสูงเปนเทือกลงมาตามแนวลำน้ำทั้ง 2 ฟาก เทือกข้างตะวันออกเปนเขาปันน้ำต่อแดนมนทลนครราชสีมา เทือกข้างตะวันตกเปนเขาปันน้ำต่อแดนมนทลพิสนุโลก เทือกเขาทั้งสองข้างนั้น บางแห่งก็ห่าง บางแห่งก็ไกล้ลำแม่น้ำสัก เมืองหล่มสักหยู่ที่สุดลำน้ำสักทางข้างเหนือต่อลงมาถึงเมืองเพชรบูรน์ ตรงที่ตั้งเมืองเพชรบูรน์ เทือกเขาเข้ามาไกล้ลำน้ำ ดูเหมือนจะไม่ถึง 300 เส้น แลเห็นต้นไม้บนเขาถนัดทั้ง 2 ฝ่าย ทำเลที่เมืองเพชรบูรน์ตอนริมลำแม่น้ำเปนที่ลุ่ม รึดูน้ำ ๆ ท่วมแทบทุกแห่ง พ้นที่ลุ่มขึ้นไปเปนที่ราบ ทำนาได้ผลดี เพราะอาดจะขุดเหมืองชักน้ำจากลำห้วยมาเข้านาได้เหมือนเช่นที่เมืองลับแล พ้นที่ราบขึ้นไปเปนโคกสลับกับแอ่งเปนหย่อม ๆ ไปจนถึงเชิงเขาบันทัด บนโคกเปนป่าไม้เต็งรัง เพาะปลูกอะไรหย่างอื่นไม่ได้ แต่ตามแอ่งนั้นเปนที่น้ำซับ เพาะปลูกพรรนไม้งอกงามดี เมืองเพชรบูรน์จึงสมบูรน์ด้วยกสิกัม จนถึงชาวเมืองทำนาปีหนึ่งเว้นปีหนึ่งก็ได้ข้าวพอกันกิน ราคาข้าวเปลือกซื้อขายกันเพียงเกวียนละ 16 บาทเท่านั้น แต่จะส่งข้าวเปนสินค้าไปขายเมืองอื่นไม่ได้ด้วยทางกันดาร เมื่อข้าวไปถึงเมืองอื่น คิดค่าขนข้าวด้วยราคาแพงกว่าข้าวที่ขายกันไนเมืองนั้น ๆ ชาวเพชรบูรน์จึงทำนาแต่พอกินไนพื้นเมือง สิ่งซึ่งเปนสินค้าสำคันของเมืองเพชรบูรน์ก็คือยาสูบ เพราะรสดีกว่ายาสูบที่อื่นหมดทั้งเมืองไทย ชาวเมืองเพชรบูรน์จึงหาผลประโยชน์ด้วยปลูกยาสูบขายเปนพื้น ลักสนะปลูกยาสูบที่เมืองเพชรบูรน์นั้น ปลูกตามแอ่งที่น้ำขังไนรึดูฝน ถึงรึดูแล้งพอน้ำไนแอ่งแห้ง ราสดรก็ไปพรวนดินปลูกต้นยาสูบ เมื่อต้นยาสูบงอกงามได้ขนาด ก็เก็บไบยามาผึ่ง แล้วหั่นเอาเข้าห่อไว้ พวกพ่อค้าไปรับซื้อตามบ้านราสดรแล้วบันทุกโคต่างไปขายทางมนทลนครราชสีมาบ้าง มนทลอุดรบ้าง แต่มนทลพิสนุโลกปลูกยาสูบเหมือนกัน จึงไม่ซื้อยาเมืองเพชรบูรน์ แต่ตลาดไหย่ของยาสูบเมืองเพชรบูรน์นั้นหยู่ไนกรุงเทพฯ ถึงรึดูน้ำ พวกพ่อค้าเอายาสูบบันทุกเรือลงมาขายมากกว่าแห่งอื่นเสมอทุกปี ประหลาดหยู่ที่รสยาสูบซึ่งเรียกกันว่า “ยาเพชรบูรน์” นั้น ดีเปนยอดเยี่ยมแต่ที่ปลูกนะเมืองเพชรบูรน์ ถ้าปลูกที่เมืองหล่มสัก หรือปลูกข้างไต้ห่างเมืองเพชรบูรน์ลงมาเพียงทางวันเดียว รสยาก็คลายไป เพราะโอชะดินสู้ที่เมืองเพชรบูรน์ไม่ได้ ถึงที่เมืองเพชรบูรน์เอง ก็ปลูกยาซ้ำที่หยู่ได้เพียงราว 6 ปี แล้วต้องย้ายไปปลูกที่อื่น ปล่อยไห้ดินพักเพิ่มโอชะเสีย 5 ปี 6 ปี จึงกลับไปปลูกที่เก่าอีก
I reached Phetchabun on February 4. The geography of Monthon Phetchabun is not difficult to describe. The Sak River runs from north to south, with high mountain ranges extending along both banks. The range to the east forms the watershed and borders Monthon Nakhon Ratchasima; the range to the west forms the watershed and borders Monthon Phitsanulok. In some places the two mountain ranges lie far from the Sak River, and in others they come close to it. Lom Sak lies at the upper end of the Sak River, north of Phetchabun. At Phetchabun itself the mountains approach the river, apparently to within less than 300 sen, and the trees on the mountains can be clearly seen on both sides. The land around Phetchabun along the river is low-lying, and during the rainy season water floods almost everywhere. Beyond the lowlands is flat country, where rice grows well because irrigation channels can be dug to bring water from the streams into the fields, as at Lap Lae. Beyond the plains are scattered rises alternating with depressions, extending to the foot of the Banthat Range. The rises are covered with dipterocarp forest, where little else can be cultivated, but the depressions are places where groundwater seeps up and plants grow luxuriantly. Phetchabun is therefore agriculturally fertile. The townspeople can even grow rice every other year and still produce enough for their own consumption. Unhusked rice sold for only 16 baht per cartload. But rice could not be shipped to other towns as a commercial product because of the difficult roads. By the time rice reached another town, the transport cost made it more expensive than the rice sold there. The people of Phetchabun therefore grew only enough rice to eat locally. The town's principal commercial product was tobacco, because its flavor was better than tobacco from anywhere else in Thailand. The people of Phetchabun consequently made their living chiefly by growing tobacco for sale. Tobacco was planted in depressions where water collected during the rainy season. When the dry season came and the water in the depressions dried up, the inhabitants went to loosen the soil and plant tobacco. When the plants had grown to maturity, they harvested the leaves, laid them out to dry, then cut and bundled them. Merchants bought the tobacco from the villagers and loaded it onto pack oxen to sell in Monthon Nakhon Ratchasima and Monthon Udon. Monthon Phitsanulok also grew tobacco, however, so it did not buy Phetchabun tobacco. The main market for Phetchabun tobacco was Bangkok. During the rainy season, merchants regularly loaded tobacco onto boats and sent more of it to Bangkok than anywhere else. Curiously, the tobacco known as "Phetchabun tobacco" had an exceptionally fine flavor only when grown in Phetchabun itself. If it was grown at Lom Sak, or just one day's journey south of Phetchabun, its flavor deteriorated because the soil was not as rich. Even in Phetchabun itself, tobacco could be grown repeatedly on the same plot for only about six years. The plot then had to be moved elsewhere and the soil left to rest and recover its fertility for five or six years before tobacco could again be planted there.
-
ไนเรื่องที่เลื่องลือว่า ความไข้เมืองเพชรบูรน์ร้ายแรงนั้น เมื่อไปเห็นเมืองเพชรบูรน์ ก็พอได้เค้าเข้าไจว่า เปนเพราะเหตุได คงเปนเพราะเหตุที่เมืองเพชรบูรน์ตั้งหยู่ที่ลุ่มริมลำน้ำ มีเทือกเขาสูงกะหนาบหยู่ไกล้ ๆ ทั้งสองข้าง เทือกเขานั้นเปนหินปูน ถึงรึดูแล้ง ต้นไม้แห้ง ไม่มีไบ หินถูกแดดร้อนจัด ไอขึ้น ลมพัดมาแต่ทิสได ก็พัดพาเอาไอหินเข้ามาร้อนอบหยู่ไนเมือง พอเริ่มรึดูฝน คนถูกไอร้อนของหินกับไอฝนประสมกัน ก็อาดจะเปนไข้ได้สถานหนึ่ง ไนรึดูฝน ๆ ตกชะไบไม้ที่หล่นร่วงเน่าเปื่อยหยู่บนเขา พาเอาพิสไข้ลงมากับน้ำ คนก็อาดเปนไข้ด้วยกินน้ำมีพิสสถานหนึ่ง เมื่อสิ้นรึดูฝน น้ำท่วมแผ่นดินลด กำลังแผ่นดินชื้น ลมหนาวพัดมาระคนกับความชื้น ก็อาดเกิดไข้ได้อีกสถานหนึ่ง แต่สังเกตคนไนพื้นเมือง หรือแม้คนต่างถิ่นที่ไปหยู่จนคุ้นที่แล้ว ดูอนามัยก็เปนปรกติไม่แปลกกับที่อื่น ฉันไถ่ถามพวกกรมการไนพื้นเมืองถึงลักสนะความไข้ เขาบอกว่า ไข้มีชุกแต่เวลาเปลี่ยนรึดู คือ เมื่อรึดูแล้งต่อรึดูฝนคราวหนึ่ง กับเมื่อรึดูฝนต่อรึดูแล้งคราวหนึ่ง ไข้คราวต้นปีเมื่อรึดูแล้งต่อรึดูฝนไม่ร้ายแรงเหมือนกับไข้คราวปลายปีที่เราเรียกว่า “ไข้หัวลม” นอกจาก 2 รึดูนั้น ความไข้เจ็บก็มิไคร่มี โดยจะมีก็เปนหย่างธัมดาไม่ผิดกับที่อื่น ความเห็นของพวกที่ไปจากต่างถิ่นเขาว่า ความไข้เมืองเพชรบูรน์ร้ายกว่ามนทลอื่นบางมนทล เช่นมนทลอยุธยาเปนต้น จิงหยู่แต่ไม่ร้ายแรงเหลือทนเหมือนเช่นเลื่องลือ ถ้ารู้จักะวังรักสาตัว ก็ไม่สู้กะไรนัก แต่สำคันหยู่ที่ไจด้วย ถ้าขี้ขลาด ก็อาดจะเปนได้มาก ๆ เขาเล่าเรื่องเปนตัวหย่างว่า เมื่อปีที่ล่วงมาแล้ว มีเจ้าพนักงานกรมไปรสนีย์คนหนึ่งซึ่งเจ้ากะซวงส่งขึ้นไปหยู่ประจำการนะเมืองเพชรบูรน์ ขึ้นไปทางเรือไนรึดูฝน พอถึงเมืองเพชรบูรน์ก็จับไข้ อาการไม่หนักหนาเท่าไดนัก แต่เจ้าตัวกลัวตายเปนกำลัง พวกที่เมืองเพชรบูรน์บอกว่า จะรักสาไห้หายได้ ก็ไม่เชื่อ ขอแต่ไห้ส่งกลับกรุงเทพฯ หย่างเดียว เขาก็ต้องไห้กลับตามไจ เมื่อลงไปถึงเมืองวิเชียร อาการไข้กำเริบถึงจับไม่ส่าง แต่ต่อไปจะเปนหรือตายหาซาบไม่
Regarding the rumored severity of Phetchabun's fevers, seeing Phetchabun in person allowed me to grasp the underlying reasons. It is likely because Phetchabun is situated in a lowland beside a river, flanked closely on both sides by high mountain ranges. Those mountains consist of limestone; during the dry season, the trees dry up and lose their leaves, and the sun bakes the rocks until heat haze rises. Whichever direction the wind blows, it carries this rock heat to bake the town in stifling warmth. When the rainy season begins, people exposed to the combined rock heat and rain vapors may contract fevers—one factor. During the rainy season, rainfall washes decaying leaves that have fallen on the mountains, carrying toxic fever-causing elements down with the water; people drinking this tainted water may fall ill—a second factor. When the rainy season ends, flooded lands recede, leaving the earth damp; cold winds mingling with this moisture may induce fevers yet again—a third factor. However, observing the local populace—or even outsiders who had lived there long enough to acclimatize—their health appeared normal and no different from anywhere else. Inquiring of local officials about the nature of the fevers, they explained that illness was rampant only during seasonal transitions: once when the dry season turned to rain, and again when the rainy season turned to dry. The early-year fevers at the onset of the rains were not as severe as those late in the year, which were termed "first-wind fevers." Aside from those two seasons, illness was rare; any that occurred was of an ordinary sort, no different from other places. Outsiders held the opinion that Phetchabun's fevers were indeed worse than in certain other monthons, such as Ayutthaya Monthon, but by no means unbearable as rumored. If one took proper precautions, it was not so bad. Crucially, it depended on one's frame of mind; if one was fearful, illness was far more likely to strike. They told an illustrative story: the previous year, an official from the Post Department posted by his ministry to Phetchabun traveled up by boat in the rainy season. Upon arriving in Phetchabun, he caught a fever. His symptoms were not particularly severe, but he was terrified of dying. Though the Phetchabun locals assured him they could cure him, he refused to believe them and begged only to be sent back to Bangkok, so they had to grant his wish. By the time he reached Wichian, his fever flared up uncontrollably without abating; whether he lived or died thereafter is unknown.
-
ตัวเมืองเพชรบูรน์เปนเมืองมีป้อมปราการส้างมาแต่โบราน เห็นได้ว่า ตั้งเปนเมืองด่าน โดยเลือกที่ชัยภูมิตรงแนวพูเขาเข้ามาไกล้กับลำแม่น้ำสัก มีทางเดินทัพแคบกว่าแห่งอื่น ตั้งเมืองสกัดทาง ทำปราการทั้งสองฟาก เอาลำน้ำสักไว้กลางเมืองเหมือนเช่นเมืองพิสนุโลก สังเกตตามรอยที่ยังปรากต เห็นได้ว่า ส้างเปน 2 ครั้ง ครั้งแรกส้างเมื่อสมัยกรุงสุโขทัย แนวปราการขนาดราวด้านละ 20 เส้น เดิมเปนแต่ถมดินปักเสาระเนียดข้างบน มาส้างไหม่ไนที่อันเดียวกันเมื่อสมัยกรุงสรีอยุธยาอีกครั้งหนึ่ง ร่นแนวย่อมเข้ามาแต่ทำปราการก่อด้วยหินและมีป้อมรายรอบ สำหรับสู้ข้าสึกซึ่งจะยกมาแต่ลานช้าง ข้างไนเมืองมีวัดมหาธาตุกับพระปรางค์เปนสิ่งสำคันหยู่กลางเมือง ฉันได้ไปทำพิธีพุทธบูชาและถวายสังเวยพระบาทสมเด็ดพระพุทธยอดฟ้าจุลาโลกที่วัดมหาธาตุนั้น ที่ไนเมืองแต่ก่อนเห็นจะรกเรี้ยว เพิ่งมาถากถางทำถนนหนทางและปลูกเรือนสำหรับราชการต่าง ๆ เมื่อพระยาเพชรรัตนสงคราม (เฟื่อง) ขึ้นไปหยู่ ไปเห็นเข้าก็คิดถึงแม่น้ำ
The town of Phetchabun is an ancient fortified town. It is evident that it was established as a frontier outpost, with the site chosen where the mountain ranges approach the Sak River and the route for an invading army is narrower than elsewhere. The town was built to block the route, with fortifications on both banks and the Sak River running through the middle, much like Phitsanulok. From the traces that remain, it is clear that the fortifications were built twice. The first were constructed in the Sukhothai period, with walls about 20 sen on each side. Originally they consisted merely of an earth embankment with a wooden palisade on top. They were rebuilt on the same site during the Ayutthaya period. The line was brought somewhat inward, but the new fortifications were built of stone and surrounded by towers, intended to resist enemies advancing from Lan Chang. In the middle of the town stood Wat Mahathat and its prang, important monuments at the town center. I performed a Buddhist worship ceremony and made offerings to King Buddha Yodfa Chulalok at Wat Mahathat. The town must once have been overgrown and neglected. It was only when Phraya Phetcharat Sangkhram (Feuang) went there that roads were cleared and houses for various government offices were built. When he saw the place, he took it to heart.
-
(5)
(5)
-
ฉันเดินบกจากเมืองเพชรบูรน์ไปเมืองหล่มสัก ระยะทางที่ไปราว 1 ,200 เส้น ต้องค้างทางคืนหนึ่ง ทำเลที่เมืองหล่มสัก เปนแอ่งกับเนินสลับกันเหมือนดังพรรนนามาแล้ว แต่มีบ้านเรือนราสดรไนระยะทางถี่ ไม่เปลี่ยวเหมือนทางที่มาจากบางมูลนาคจนถึงเมืองเพชรบูรน์ ผ่านไปไนป่าลานแห่งหนึ่งดูงามนักหนา ต้นลานสูงไหย่แลสล้างไป ไบยาวตั้งราว 6 สอก ผิดกับต้นลานที่เคยเห็นปลูกไว้ตามวัด ดูน่าพิสวง ไนจังหวัดหล่มสักมีต้นลานมากกว่าที่อื่น ถึงไบลานเปนสินค้าไหย่หย่างหนึ่งซึ่งขายไปที่อื่น จังหวัดหล่มสักมีเมือง 2 แห่ง เรียกว่า เมืองหล่มเก่าแห่งหนึ่ง เมืองหล่มสักแห่งหนึ่ง ฉันไปถึงเมืองหล่มสักอันเปนที่บันชาการจังหวัดก่อน ตัวเมืองหล่มสักตั้งหยู่ริมลำแม่น้ำสักทางฟากตะวันตก ไม่มีปราการเปนด่านทางหย่างได แต่ตั้งเมืองบนที่สูง น้ำไม่ท่วมถึง และเขาบันทัดตรงนั้นก็ห่างออกไป ความไข้เจ็บจึงไม่ร้ายแรงเหมือนเมืองเพชรบูรน์ ราสดรจังหวัดหล่มสักเปนไทยลานช้างที่เรียกกันแต่ก่อนว่า “ลาวพุงขาว” เหมือนหย่างชาวมนทลอุดร ไม่เหมือนไทยชาวจังหวัดเพชรบูรน์ซึ่งเปนหย่างเดียวกันกับชาวมนทลพิสนุโลก จำนวนผู้คนพลเมืองมากกว่าเมืองเพชรบูรน์ เพราะการทำมาหากินได้ผลบริบูรน์ดีกว่าเมืองเพชรบูรน์ สินค้าที่ขายไปต่างเมืองมียาสูบและไบลานเปนต้น แต่โคกะบือเปนสินค้าไหย่กว่าอื่น พาเดินลงไปขายทางมนทลนครสวรรค์และเมืองลพบุรีปีละมาก ๆ เสมอทุกปี ฉันได้เลยไปดูถึงเมืองหล่มเก่าซึ่งหยู่ห่างเมืองหล่มสักไปทางทิสตะวันตกเฉียงเหนือระยะทางราว 360 เส้น เมืองหล่มเก่าตั้งหยู่ไนที่แอ่งไหย่ พูเขาล้อมรอบ มีลำห้วยผ่านกลางเมืองมาตกลำน้ำสักข้างไต้เมืองหล่มสัก ทางที่เดินไปจากเมืองหล่มสักเปนที่สูง เมื่อไกล้จะถึงเมืองหล่มเก่า เหมือนกับหยู่บนขอบกะทะ แลลงไปเห็นเมืองหล่มเก่าเหมือนหยู่ไนก้นกะทะ แต่เปนเรือกสวนไร่นา มีบ้านช่องเต็มไปไนแอ่งนั้น น่าพิสวง แต่สังเกตดูไม่มีของโบรานหย่างไดสแดงว่า เปนเมืองรัถบาลตั้งมาแต่ก่อน สันนิสถานว่า เหตุที่จะเกิดเมืองหล่มเก่า เห็นจะเปนด้วยพวกราสดรที่หลบหนีภัยอันตรายไนประเทสลานช้างมาตั้งซ่องมั่วสุมกันหยู่ก่อน แต่เปนที่ดินดี มีน้ำบริบูรน์ เหมาะแก่การทำเรือกสวนไร่นาและเลี้ยงโคกะบือ จึงมีผู้คนตามมาหยู่มากขึ้นโดยลำดับจนเปนเมือง แต่เปนเมืองมาแต่สมัยกรุงสุโขทัย มีชื่อปรากตไนสิลาจารึกของพ่อขุนรามคำแหง เรียกว่า “เมืองลุ่ม” ชั้นหลังมาจึงเรียกว่า “เมืองหล่ม” ก็หมายความหย่างเดียวกัน แต่เมืองหล่มสักเปนเมืองตั้งไหม่ไนชั้นหลัง เข้าไจว่า เพิ่งตั้งเมื่อรัชกาลที่ 3 กรุงรัตนโกสินท์นี้ เพื่อจะไห้สดวกแก่การคมนาคม จึงมาตั้งเมืองที่ริมลำน้ำสัก และเอาชื่อลำน้ำเพิ่มเข้าเรียกว่า “เมืองหล่มสัก” ไห้ผิดกับเมืองหล่มเดิม แต่เหตุไดลำน้ำจึงชื่อว่า “ลำน้ำสัก” หรือ “ลำน้ำป่าสัก” ข้อนี้ฉันสืบสวนไม่ได้ความ สิ่งสำคันอันไดที่มีคำว่า “สัก” เปนชื่อหรือป่าไม้สักทางนั้นก็ไม่มี ต้องยอมจน
I traveled overland from Phetchabun to Lom Sak, a distance of about 1,200 *sen*, requiring an overnight stop along the way. The terrain at Lom Sak consists of alternating basins and hills, just as previously described, but the houses of the populace along the route were frequent, not desolate like the path from Bang Mun Nak to Phetchabun. Passing through a palm forest, it appeared exceedingly beautiful—the palm trees grew tall, large, and magnificent, with leaves nearly 6 *sok* long, quite unlike the palm trees I used to see planted in temples, making it a wondrous sight. In Lom Sak Province, there were more palm trees than elsewhere, to the extent that palm leaves were a major commodity exported to other regions. Lom Sak Province comprised two towns: one called Lom Kao and the other called Lom Sak. I arrived first at Lom Sak, which served as the provincial administrative center. The town of Lom Sak was situated on the western bank of the Sak River, lacking any fortifications or checkpoints; however, it was built on high ground beyond the reach of floods, and the Bantat Mountain range at that point was farther away, so illnesses were not as severe as in Phetchabun. The people of Lom Sak Province were Lan Chang Thais, formerly known as the "White-Tattooed Lao," much like the inhabitants of the Udon Division—unlike the Thai inhabitants of Phetchabun Province, who were of the same stock as the people of the Phitsanulok Division. The population was larger than that of Phetchabun because livelihoods yielded greater abundance. The main commodities exported to other towns included tobacco and palm leaves, though cattle and buffalo were the largest export, driven down to be sold in the Nakhon Sawan Division and Lopburi in great numbers every year. I continued on to inspect Lom Kao, located approximately 360 *sen* northwest of Lom Sak. Lom Kao was situated in a vast basin surrounded by mountains, with a stream passing through the middle of the town to empty into the Sak River south of Lom Sak. The road leading from Lom Sak ascended to high ground; as one drew near Lom Kao, it felt like standing on the rim of a wok, looking down to see Lom Kao nestled as if at the bottom of the wok, filled with orchards, fields, and houses scattered throughout the basin—a wondrous sight indeed. Yet upon observation, there were no ancient artifacts indicating that it had been a town officially established by a government in former times. I surmised that the origin of Lom Kao was likely due to people fleeing dangers in the Lan Chang domain who gathered and settled there first. Owing to the fertile soil and abundant water, well suited for farming and raising livestock, more people arrived over time until it developed into a town. However, it has been a town since the Sukhothai period, appearing in the stone inscriptions of King Ramkhamhaeng under the name "Mueang Lum," which in later times came to be called "Mueang Lom," carrying the same meaning. Lom Sak, on the other hand, was a town established more recently; I understand it was founded only during the third reign of the Rattanakosin period. To facilitate transportation, the town was established on the banks of the Sak River, and the name of the river was appended to call it "Mueang Lom Sak" to distinguish it from the original Lom town. But as to why the river was named the "Sak River" or "Pa Sak River," I could learn nothing from my inquiries; there were no key landmarks bearing the name "Sak" nor any teak (*sak*) forests in that region, leaving me completely at a loss.
-
เดิมฉันคิดว่า ขากลับจะลงเรือที่เมืองหล่มสัก ล่องลำน้ำสักลงมาจนถึงเมืองสระบุรี แต่น้ำลดเสียมากแล้ว จะลงเรือมาแต่เมืองหล่มสักไม่ได้ จึงต้องเดินบกย้อนกลับมาลงเรือที่เมืองเพชรบูรน์ ฉันสั่งไห้ส่งเรือมาดเก๋ง 6 แจวขนาดย่อมขึ้นไปรับสำหรับตัวฉันจะมาเองลำหนึ่ง เรือสำหรับผู้อื่นจะมา ฉันไห้หาซื้อเรือพายม้า 2 แจวที่ไช้กันไนเมืองเพชรบูรน์ทำประทุนเปนที่อาสัยไห้มาลำละคนหนึ่งบ้างสองคนบ้างจนครบตัวกัน
Originally I had planned to board a boat at Lom Sak on the return journey and travel down the Sak River to Saraburi. But the water had fallen greatly, and it was impossible to take a boat from Lom Sak. I therefore had to travel back overland and board a boat at Phetchabun. I ordered a small six-oared covered boat to be sent upstream to receive me, and arranged to use another boat for the others. I had them purchase the two-oared paddle boats commonly used at Phetchabun, fit them with canopies for shelter, and provide one or two people in each boat until there were enough for everyone.
-
(6)
(6)
-
ฉันลงเรือล่องจากเมืองเพชรบูรน์เมื่อวันที่ 1 1 กุมภาพันธ์ ลำน้ำที่เมืองเพชรบูรน์แคบกว่าตอนไต้ไนแขวงสระบุรีมาก ที่บางแห่งเมื่อเรือล่องลงมาถึงปลายกิ่ง ต้นตะไคร้น้ำที่ขึ้นหยู่กับหาดประเก๋งเรือทั้งสองข้าง น้ำก็ตื้น รึดูแล้งไช้เรือได้แต่ขนาดเรือพายม้า พอพ้นที่ตั้งเมืองลงมาทั้งสองฝั่งเปนป่าต้นไม้ไหย่ เช่น ต้นตะเคียน ต้นยาง และต้นสะตือ ขึ้นทึบบังแสงแดดร่มทั้งเวลาเช้าและบ่าย มีบ้านคนตั้งประปรายมาเพียงบ้านนายม ต่อนั้นก็เปนป่าเปลี่ยวลงมาทางหลายวัน ไนระยะที่เปลี่ยวนั้น ล่องเรือลำบาก ด้วยตามปรกติเมื่อถึงรึดูฝนน้ำหลาก สายน้ำแรง มักกัดตลิ่งพัง เปนเหตุไห้ต้นไม้ไหย่โค่นล้มลงไนลำน้ำกีดขวางทางเรือ บางต้นล้มข้ามลำน้ำเหมือนหย่างสะพาน เรือลอดมาได้ก็มี บางต้นล้มทอดหยู่ไนท้องน้ำ ต้องเข็นเรือข้ามมาก็มี บางต้นจะลอดหรือจะเข็นเรือข้ามไม่ได้ทั้ง 2 สถาน ต้องขุดดินหรือชายตลิ่งพอเปนช่องไห้เรือหลีกมาทางโคนต้นไม้ก็มี โดยปรกติไม่มีไครไปจับต้อง ทิ้งไว้จนสายน้ำหลากปีหลังพัดพาขอนไม้ไห้ลอยไป หรือทิ้งหยู่จนผุไปเอง เมื่อฉันไป พวกเมืองเพชรบูรน์เขาล่วงหน้าลงมาถากถางทางบ้างแล้ว แต่กะนั้น ต้นไม้ที่โค่นกีดขวางบางต้นไหย่โตเหลือกำลังที่พวกทำทางจะตัดทอนชักลากเอาไปทิ้งที่อื่นได้ จึงต้องเข็น หรือข้าม หรือหลีกขอนไม้มาไม่รู้ว่า วันละสักกี่ครั้ง เปนความลำบากและชวนไห้ท้อไจไนการล่องลำน้ำสักยิ่งกว่าหย่างอื่น แต่ต้องนึกชมความคิดของคนโบรานที่เขาคิดทำเรือมาดขึ้นกะดานเช่นเรือพายม้าไช้ไนที่เช่นนั้น เพราะท้องเรือมาดเปนไม้หนา ถึงจะเข็นลากลู่ถูกังหย่างไรก็ทนได้ ที่ขึ้นกะดานต่อขึ้นมา 2 ข้างก็ทำไห้เรือเบา บันทุกได้จุกว่าเรือมาดทั้งลำ เปนของคิดถูกตามวิทยาสาตร ถ้าเปนเรือต่อ เช่นเรือบดหรือเรือสำปั้น ก็เห็นจะแตกป่นล่องลำน้ำสักลงมาไม่ได้ตลอด เมื่อก่อนไปมนทลเพชรบูรน์ฉันเคยเห็นเรือมอขนาดไหย่บันทุกสินค้าเมืองเพชรบูรน์ลงมาขายถึงกรุงเทพฯ เสมอทุกปี เมื่อต้องไปเข็นเรือข้ามขอนดังกล่าวมาแล้ว คิดไม่เห็นว่า เรือไหย่ที่บันทุกสินค้าจะล่องลงมาถึงกรุงเทพฯ ได้หย่างไร ถามพวกชาวเมืองเพชรบูรน์ เขาบอกว่า เรือบันทุกสินค้าเหล่านั้นไม่ได้ขึ้นล่องทางลำแม่น้ำสักตลอด ประเพนีของพวกพ่อค้า เมื่อไกล้จะถึงเวลาน้ำหลาก เขาบันทุกสินค้าลงเรือเตรียมไว้ พอน้ำท่วมฝั่ง ก็ล่องเรือหลีกลำน้ำสักตอนมีไม้ล้มกีดขวางไปตามที่ลุ่มที่น้ำท่วมบนตลิ่ง จนถึงที่กว้างพ้นเครื่องกีดขวาง จึงล่องทางลำน้ำสัก เมื่อส่งสินค้าแล้ว ก็รีบซื้อของไนกรุงเทพฯ บันทุกกลับขึ้นไปไห้ทันไนรึดูน้ำ พอถึงเมืองเพชรบูรน์ ก็เอาเรือขึ้นคาน เรือบันทุกสินค้าขึ้นล่องแต่ปีละครั้งเดียวเท่านั้น นอกจากต้นไม้ล้มกีดขวางทางเดินเรือดังกล่าวมา ยังมีแก่งต้องชลอเรือหลีกหินมาเนือง ๆ แม่น้ำสักตอนข้างเหนือยังผิดกับล้ำน้ำอื่น ๆ อีกหย่างหนึ่ง ที่ทางเปลี่ยวเปนหย่างยิ่ง บางวันฉันถามคนทำทางว่า “นี่เรามาถึงไหนแล้ว” แกตอบว่า “ที่ตรงนี้ยังไม่เคยมีชื่อ” วันหนึ่งแกบอกว่า “พรุ่งนี้จะถึงท่าแดง” ฉันก็เข้าไจว่าคงจะได้เห็นบ้านเรือน แต่เมื่อไปถึงท่าแดง เห็นแต่ไร่หยู่ที่ชายตลิ่งแห่งหนึ่ง แต่ตัวเจ้าของไร่ขึ้นไปขัดห้างหยู่บนกอไผ่ ถามได้ความว่า บ้านหยู่ห่างลำน้ำไปสักวันหนึ่ง มาตั้งทำไร่ชั่วคราว ไม่กล้าปลูกทับกะท่อมหยู่กับแผ่นดิน ด้วยกลัวเสือ จึงขัดห้างหยู่บนกอไผ่ สัตว์ป่าก็ชุมจิงหย่างว่า จอดเรือเข้าแห่งได ตามชายตลิ่งก็เห็นรอยสัตว์ป่าเกลื่อนกล่น มีทั้งรอยช้างเถื่อน รอยเสือ รอยกวางและหมูป่า เพราะตอนนี้เทือกพูเขาห่างทั้งสองฝ่าย ถึงรึดูแล้งที่แผ่นดินแห้งผากไม่มีน้ำ สัตว์ป่าต้องลงมากินน้ำไนลำน้ำสัก ๆ ตอนนี้ก็เปนที่เปลี่ยว ไม่มีคนไปมาเบียดเบียน สัตว์ป่าจึงชอบมาอาสัยไนรึดูแล้ง ประหลาดหยู่หย่างหนึ่งที่ลำแม่น้ำสักข้างตอนไต้ไนแขวงเมืองสระบุรี ไม่ปรากตว่ามีจระเข้ แต่ไนตอนเปลี่ยวมีจระเข้ชุม เห็นรอยตามตลิ่งเกลื่อนไป
I boarded a boat to travel downstream from Phetchabun on the 11th of February. The river at Phetchabun was much narrower than the southern stretch in the Saraburi jurisdiction. In some places, as the boat drifted down to the shallow reaches, water-tea trees growing on the shoals scraped both sides of the hull, and the water was so shallow during the dry season that only small rowboats could be used. Once past the town proper, both banks were dense with giant forest trees—such as Ironwood (*thakian*), Dipterocarpus (*yang*), and Wild Tamarind (*satue*)—growing thick enough to block out the sunlight, providing shade both morning and afternoon. Human dwellings were sparse, extending only as far as Ban Nai Yom, beyond which lay a desolate wilderness spanning many days' travel downstream. Through this desolate stretch, boat passage was arduous; normally, during the rainy season when flash floods arrived, the swift current eroded the riverbanks, causing massive trees to topple into the river and block the boat channel. Some trees fell across the river like bridges, beneath which the boat could pass; some lay submerged in the riverbed, requiring us to push and haul the boat over them; and some could neither be passed under nor hauled over, obliging us to dig into the earth or bank edge to forge a small passage around the tree's base. Normally, no one touched these fallen logs, leaving them until subsequent years' floods washed them away or until they decayed naturally. When I made the journey, the local officials of Phetchabun had gone ahead to clear a path to some extent; nevertheless, certain fallen trees were so massive that it was beyond the workers' strength to chop them down or haul them away. Thus, we had to haul, climb over, or navigate around logs an untold number of times each day—an ordeal far more exhausting and disheartening than any other aspect of navigating the Sak River. Yet I could not help but admire the ingenuity of the ancients who devised the *māt* boat extended with side-planks (such as the rowboat) for use in such places: the bottom of a *māt* boat consists of thick timber, capable of enduring whatever rough dragging and scraping it encounters, while the side-planks built onto its upper edges lighten the vessel and allow it to carry far more cargo than a solid dugout boat—a thoroughly scientific design. Had we used jointed plank boats, such as skiffs or sampans, they would surely have been smashed to pieces, unable to make the trip down the Sak River at all. Before visiting Phetchabun Province, I used to see large Mon-style boats carrying cargo from Phetchabun down to sell in Bangkok every year; having experienced hauling our boat over logs as described, I could not imagine how large cargo-laden vessels could ever navigate down to Bangkok. Upon asking the inhabitants of Phetchabun, they explained that those cargo boats did not travel along the main Sak River channel throughout the entire journey. By custom, as the flood season approached, merchants loaded their goods onto boats in preparation; as soon as the waters overflowed the banks, they steered the boats away from the obstruction-choked sections of the Sak River, traversing the flooded lowlands along the banks until reaching open water free of obstacles, at which point they rejoined the Sak River channel. After delivering their cargo, they hurriedly purchased goods in Bangkok to carry back up, arriving before the high-water season ended; upon reaching Phetchabun, they dry-docked their boats, making the cargo trip only once a year. In addition to the fallen trees blocking the channel, there were rapids where we frequently had to slow the boat to dodge rocks. Furthermore, the northern stretch of the Sak River differed from other waterways in being exceptionally deserted. On some days, I asked the path-clearers, "Where have we arrived now?" to which they replied, "This spot has never had a name." One day, a worker said, "Tomorrow we will reach Tha Daeng," leading me to expect houses and settled life; but upon reaching Tha Daeng, I saw only a solitary farm plot on the riverbank, with its owner perched on a platform built high up in a bamboo clump. Inquiring further, I learned that his village lay a day's journey from the river, and he had come to farm temporarily; not daring to build a hut on the ground for fear of tigers, he built a platform in the bamboo clump instead. Indeed, wild animals were abundant, as rumored; wherever we moored the boat, the riverbanks were covered with wild animal tracks—including wild elephants, tigers, deer, and wild boars. Because the mountain ranges were distant from both banks in this section, during the bone-dry season when the ground had no water, wild animals were forced to come down to drink from the Sak River. As this area was remote and undisturbed by human traffic, wild beasts favored it for shelter during the dry season. Intriguingly, while no crocodiles were ever reported in the lower stretches of the Sak River within Saraburi jurisdiction, they swarmed in this deserted upper region, their tracks visible all along the banks.
-
การล่องลำแม่น้ำสักตอนเหนือถึงลำบากก็สนุก สนุกตั้งแต่ลงเรือเล็ก ๆ แยกกันลำละคนสองคน แล่นเรียงเคียงคลอล้อเล่นกันเรื่อยมา แต่หลายวันเข้าก็เกิดไม่สบาย ด้วยหยู่ไนเรือได้แต่นอนกับนั่งราบมา 2 ท่าตลอดวันยังค่ำจนเมื่อยขบและปวดหัวเข่า บางคนบ่นว่า เหมือนกับมาไนโลง ต่างคนก็คิดอุบายแก้เมื่อยขบด้วยประการต่าง ๆ บางคนเห็นตรงไหนพอจะเดินได้ก็ขึ้นเดินบก บางคนก็ออกไปรับผลัดแจวเรือ บางคนก็เจาะหลังคาประทุนเรือเปนช่องมีฝาจับโพล่ปิด ถึงเวลาแดดร่ม เปิดฝาจับโพล่ยืนโผล่ขึ้นไปดูอะไรต่ออะไรเล่น และดัดขาแก้ปวดหัวเข่าก็มี ส่วนตัวฉันเองมาไนเรือเก๋ง มีที่กว้างและมีช่องหน้าต่างพอเยี่ยมมองดูอะไร ๆ ได้ ไม่ปิดทึบเปนโลงเหมือนเรือประทุน ถึงกะนั้น พอถึงวันที่ 3 ก็รู้สึกเมื่อย ไห้เอาเก้าอี้ผ้าไบมาตั้งนอนเอนหลังและห้อยขาแก้เมื่อยได้บ้าง แต่เวลาเผลอตัวผลกหัวขึ้น ก็โดนเพดานเก๋งเจ็บหลายหน ล่องเรือมาทางลำแม่น้ำสักยังมีแปลกอีกหย่างหนึ่ง ด้วยกำหนดที่พักแรมล่วงหน้าไม่ได้เหมือนเช่นไปทางลำน้ำอื่น ๆ เพราะต้องเสียเวลาเข็นเรือข้ามขอนวันละหลาย ๆ ครั้ง ไม่รู้ว่า วันไหนจะไปได้จนถึงไหน ทางก็เปลี่ยว บ้านช่องผู้คนก็ไม่มีจะเปนที่อาสัยพักแรม จึงต้องเอาแสงตะวันเปนหลักล่องลงมาพอถึงเวลาราวบ่าย 4 โมง ก็มองหาชายตลิ่งที่เปนหาดพอจะจอดเรือพักแรมได้ จอดแล้วพอพลบค่ำก็ต้องกองไฟรายล้อม ไห้บันดาคนที่ไปด้วยกันหยู่แต่ไนวงกองไฟ เพราะไม่รู้ว่า สัตว์ป่ามันจะหยู่ที่ไหน ครั้งนั้น พระยาวจีสัตยารักส์ (ดิส) เมื่อยังเปนพระยาสระบุรี คุมเรือขึ้นไปรับฉันที่เมืองเพชรบูรน์ แกไปเล่าว่า ไปกลางทางเวลากลางคืน มีสัตว์อะไรหย่างหนึ่งได้ยินแต่เสียงร้อง “ป๊อกเจี๊ยก ๆ” มันมาเที่ยวเลาะหยู่รอบกองไฟ จนพวกคนแจวเรือพากันกลัวอ้ายตัวป๊อกเจี๊ยก เพราะไม่รู้ว่า มันเปนตัวอะไร แต่เมื่อฉันลงมา หาได้ยินเสียงสัตว์หย่างไดไม่ พวกที่มาด้วยกันเฝ้าเตือนถึงตัวป๊อกเจี๊ยกจนพระยาวจีฯ ออกเคือง แต่ก็ยืนยันว่า มีตัวป๊อกเจี๊ยกหยู่เสมอ จนเลยเปนเรื่องขบขัน แต่ลำแม่น้ำสักตอนที่เปลี่ยวนี้ ถ้าว่าไนทางชมดง ก็น่าชมนัก เพราะสง่างามตามธัมชาติ จะหาที่อื่นเปรียบได้โดยยาก เวลามาไนเรือ จะแลดูไปทางไหนก็เห็นแต่ต้นไม้ป่าต่าง ๆ ทั้งไหย่น้อยสลับสลอนซ้อนซับกันไปรอบข้าง บนยอดไม้ก็มีนกพวกหยู่ป่าสูง เช่นนกยูงเปนต้น จับหยู่ไห้เห็นแทบทุกวัน และยังมีสัตว์แปลก ๆ เช่นตัวบ่าง รูปร่างคล้ายกะรอก แต่ขนาดสักเท่าแมว มันยืดหนังระหว่างขาออกไปได้เปนผืน เวลาโผนจากต้นไม้ มันกางขายืดหนังแผ่ออกไปเช่นปะระชุดเครื่องบิน ร่อนไปได้ไกล ๆ ฉันเพิ่งได้เห็นบ่างร่อนเปนครั้งแรก ได้ชมนกชมไม้ก็ออกเพลิดเพลินจเรินไจ นับว่า สนุกได้อีกหย่างหนึ่ง
Traveling down the upper Pasak River, though arduous, was enjoyable—fun right from boarding the small boats, separated one or two to a vessel, sailing side by side and teasing each other continuously. But after several days, discomfort set in, for inside the boats one could only lie down or sit flat in two postures all day long until muscles ached and knees pained. Some complained it felt like traveling in a coffin. Each person devised tricks to relieve stiffness in various ways: some, seeing a stretch suitable for walking, disembarked to walk overland; some took turns rowing; others cut a hatch into the arched boat roof fitted with a pop-up lid so that when the sun went down, they could open the hatch, stand up to look around for entertainment, and stretch their legs to ease knee pain. As for myself, I traveled in a cabin boat with ample room and windows enough to peek out and view things, not fully enclosed like a coffin such as the arched-roof boats. Even so, by the third day I felt stiff, and had a canvas deck chair set up to lie back and dangle my legs to relieve the soreness, though whenever I absentmindedly sat up abruptly, I bumped my head painfully against the cabin ceiling several times. River travel down the Pasak held another peculiarity: resting stops could not be scheduled in advance as on other rivers, because time was lost hauling boats over logs many times a day, making it impossible to know how far we would make it on any given day. The route was desolate, devoid of houses or inhabitants to offer shelter, so we had to rely on sunlight as our guide. As soon as 4:00 p.m. arrived, we would scan the riverbanks for a sandy shore suitable to moor the boats for the night. Once moored, as dusk fell, fires had to be built in a ring around us, keeping all members of the party strictly within the circle of campfires, not knowing where wild beasts might lurk. On that occasion, Phraya Wachisatrayarak (Dis)—then holding the title of Phraya Saraburi—commanded boats up to receive me at Phetchabun. He recounted that while en route at night, there was some creature whose call sounded like "Pok-chiak, pok-chiak" prowling around the campfire, until the rowers grew terrified of the "Pok-chiak beast" because no one knew what kind of creature it was. But when I traveled down, I heard no animal sounds whatsoever. Those traveling with us kept reminding him of the Pok-chiak beast until Phraya Wachi grew quite annoyed, yet he insisted that the Pok-chiak beast was real, making it a standing joke. However, regarding this desolate stretch of the Pasak River, in terms of forest viewing, it was truly a sight to behold—magnificent in its natural beauty, unequaled elsewhere. Sitting in the boat, wherever one looked, trees of the forest, great and small, stood intricately layered all around. Atop the treetops, deep-forest birds such as peacocks were spotted perched almost daily. There were also strange animals like the colugo—similar in shape to a squirrel but about the size of a cat—which can stretch the skin between its limbs into a sheet. When leaping from a tree, it spreads its legs to stretch the membrane out like a parachute, gliding great distances. It was the first time I had ever seen a colugo glide. Enjoying the flora and fauna brought much delight, making it enjoyable in its own distinct way.
-
ล่องเรือมาจากเพชรบูรน์ 6 วันถึงเมืองวิเชียร ตอนไกล้จะถึงเมืองวิเชียรพ้นที่เปลี่ยว ลำแม่น้ำสักค่อยกว้างออก แก่งก็ค่อยห่าง ยังมีแต่ขอนไม้กีดขวางทางเรือเปนแห่ง ๆ แต่น้ำตื้น แจวเรือไม่ถนัด ต้องไช้ถ่อจนถึงเมืองวิเชียร เมืองวิเชียรนั้นตั้งหยู่ทางฝั่งตะวันออก เดิมเปนหัวเมืองขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ และมีเรื่องตำนานจะเล่าต่อไปข้างหน้า เขตแดนกว้างขวางกว่าเมืองเพชรบูรน์ แต่เปนเมืองกันดาร เพราะเทือกพูเขาทั้งสองฝ่ายหยู่ห่างที่แผ่นดินดอน ไม่มีลำห้วยพอจะชักน้ำมาทำการเพาะปลูกได้เหมือนเมืองเพชรบูรน์และเมืองหล่มสัก ได้แต่ทำนาน้ำฝนหรือทำไนที่ลุ่มไกล้ลำน้ำสัก อาหารการกินอัตคัด บ้านเมืองจึงไม่จเริน ตัวเมืองวิเชียรตั้งหยู่ห่างลำน้ำสัก 20 เส้น ด้วยตอนริมน้ำเปนที่ต่ำน้ำท่วมไนรึดูฝน แลดูเหมือนกับหมู่บ้าน ไม่เปนเมืองมีสง่าราสี เพราะเปนเมืองกันดารดังกล่าวมาแล้ว เมื่อตั้งมนทลเพชรบูรน์ จึงลดเมืองวิเชียรลงเปนแต่อำเพอหนึ่งไนจังหวัดเพชรบูรน์
After six days of traveling by boat from Phetchabun, we reached Wichian. As we approached the town, we emerged from the deserted country, and the Sak River gradually widened. The rapids became less frequent, and only occasional logs still obstructed the boats. But the water was shallow, making rowing difficult, so we had to use poles until we reached Wichian. Wichian lies on the eastern bank. Originally it was a principal town directly under Bangkok, and I shall tell its historical story later. Its territory was more extensive than Phetchabun, but it was a poor and remote town because the mountain ranges on both sides stood far from the higher ground. There were no streams sufficient to divert water for cultivation as there were at Phetchabun and Lom Sak. The people could only grow rice using rainwater or cultivate the lowlands near the Sak River. Food was scarce, and the town consequently did not prosper. The town of Wichian itself stood twenty sen from the Sak River, because the land along the river was low and flooded during the rainy season. It looked more like a village than a dignified town. Since it was as remote and poor as described above, when Phetchabun Monthon was established, Wichian was reduced to a mere district within Phetchabun Province.
-
ออกจากเมืองวิเชียร ล่องเรือมา 3 วันถึงเมืองบัวชุม แต่เมืองบัวชุมมาวันหนึ่งถึงเมืองชัยบาดาล ลำน้ำสักตอนนี้กว้าง แจวเรือได้ถนัด ขอนไม้ที่กีดขวางทางเรือก็มีน้อยกว่าข้างเหนือ แต่ต้องหลีกแก่งกรวดแก่งหินถี่ขึ้น เมืองบัวชุมและเมืองชัยบาดาลเดิมเปนเมืองขึ้นของเมืองวิเชียร เมื่อตั้งมนทลเพชรบูรน์ รวมตั้งเปนอำเพอหนึ่งต่างหาก เรียกว่า อำเพอชัยบาดาล ไนจังหวัดเพชรบูรน์ ผู้คนมีมากกว่าอำเพอวิเชียร ตั้งบ้านเรือนตามริมน้ำเปนระยะมาตลอด ไม่เปลี่ยวเหมือนข้างเหนือ เพราะตอนนี้เทือกพูเขาเข้ามาไกล้ลำน้ำสักทั้งสองฝ่าย ท้องที่มีน้ำห้วย ทำไร่นาดี และเปนปากดงพระยากลาง ทางคนไปมาค้าขายกับเมืองนครราชสีมา มีสินค้าหาได้ไนท้องที่ เช่น เสา และไม้แดง ไบลาน สีเสียด หาผลประโยชน์ได้มาก และอาดส่งสินค้าลงมาทางเรือถึงเมืองสระบุรีได้สดวกกว่าเมืองอื่นทางข้างเหนือด้วย ออกจากเมืองชัยบาดาลล่องมา 4 วันก็ถึงปากเพรียวที่ตั้งเมืองสระบุรี นับจำนวนวันที่ล่องลำน้ำสักแต่เมืองเพชรบูรน์จนถึงที่ขึ้นรถไฟนะเมืองสระบุรีรวม 1 4 วัน
Leaving Wichian, we traveled downstream for three days and reached Bua Chum; from Bua Chum it took another day to reach Chai Badan. The Sak River is wide here, making rowing easy. There are fewer logs obstructing navigation than upstream, although the gravel and rocky rapids become more frequent. Bua Chum and Chai Badan were formerly subordinate towns of Wichian. When Phetchabun Monthon was established, they were combined into a separate district called Chai Badan District in Phetchabun Province. Its population was larger than that of Wichian District, with houses continuously scattered along the river rather than the deserted landscape upstream. Here the mountain ranges on both sides come close to the Sak River. The area has streams and is well suited to farming, and it lies at the entrance to Dong Phaya Klang, along the route traveled by people trading with Nakhon Ratchasima. Local products included posts, redwood, talipot leaves, and cutch, which could yield considerable profit. Goods could also be shipped by boat down to Saraburi more conveniently than from the other towns upstream. From Chai Badan, after four more days downstream, we reached Pak Phreao, where Saraburi is situated. The total journey by boat along the Sak River from Phetchabun to the point where we boarded the railway at Saraburi was fourteen days.
-
ฉันเคยตามสเด็ดสมเด็ดพระพุทธเจ้าหลวงประพาสทางลำแม่น้ำสักขึ้นไปจนถึงตำบนหินซ้อนปลายแดนจังหวัดสระบุรีครั้งหนึ่ง เคยได้ยินท่านผู้ไหย่ที่ตรวดทางสเด็ดประพาสครั้งนั้นท่านว่า ลำน้ำสักเที่ยวสนุกเพียงตำบนหินซ้อนเท่านั้น เหนือหินซ้อนขึ้นไปไม่มีอะไรน่าดู ฉันสงสัย ไม่เชื่อ จนมาเห็นด้วยตาตนเองไนครั้งนี้ ต้องยอมรับรองว่า จิงดังว่า เพราะเทือกพูเขาทั้งสองฝ่ายลำน้ำสักวงเข้ามาประจบกันถึงลำน้ำที่ตำบนหินซ้อน ข้างฝ่ายตะวันออกเรียกกันว่า เทือกเขาดงพระยาไฟ ข้างฝ่ายตะวันตกเรียกกันว่า เทือกเขาพระบาท ลำแม่น้ำสักผ่านมากลางพูเขาตั้งแต่หินซ้อนจนถึงแก่งคอย ทั้งสองฝั่งจึงมีเขาตกน้ำถ้ำธารที่ขึ้นเที่ยวเล่นสนุกตลอดทางเรือขึ้นไป 3 วัน เหนือนั้นขึ้นไปก็ไม่มีอะไรน่าชม
I once accompanied His Majesty King Chulalongkorn on a journey up the Sak River as far as Hin Son Subdistrict, at the boundary of Saraburi Province. I had heard one of the senior officials who surveyed the route for that royal journey say that traveling along the Sak River was enjoyable only as far as Hin Son; above Hin Son there was nothing worth seeing. I was skeptical and did not believe him until I saw it with my own eyes on this occasion. I must admit that he was right. The mountain ranges on both sides of the Sak River converge at the river around Hin Son. The range on the eastern side is called the Dong Phaya Fai Range, while that on the western side is called the Phra Bat Range. The Sak River passes through the mountains from Hin Son to Kaeng Khoi, so both banks have mountains, waterfalls, caves, and streams to explore and enjoy throughout the three-day boat journey upstream. Beyond that, there is nothing particularly worth seeing.
-
(7)
(7)
-
ฉันไปมนทลเพชรบูรน์ครั้งนั้น มีกิจอีกหย่างหนึ่งซึ่งจะไปสืบเมืองโบรานด้วย ด้วยเมื่อแรกฉันเปนเสนาบดีกะซวงมหาดไทย ได้เห็นทำเนียบเก่าบอกรายชื่อหัวเมือง มีชื่อ เมืองสีเทพ เมืองหนึ่ง แต่ตัวเมืองหามีไม่ ฉันถามข้าราชการกะซวงมหาดไทยก็ไม่มีไครรู้ว่า เมืองสีเทพหยู่ที่ไหน ต่อมา ฉันพบสมุดดำอีกเล่มหนึ่ง เปนต้นร่างกะทางไห้คนเชินตราไปบอกข่าวสิ้นรัชกาลที่ 2 ตามหัวเมืองเปนทาง ๆ ไห้คนหนึ่งเชินตราไปเมืองสระบุรี เมืองชัยบาดาล เมืองสีเทพ และเมืองเพชรบูรน์ ก็ได้เค้าว่า เมืองสีเทพเห็นจะหยู่ทางลำแม่น้ำสัก แต่หยู่ตรงไหนยังไม่รู้ เมื่อฉันขึ้นไปถึงเมืองเพชรบูรน์ ไห้หาผู้ชำนาญท้องที่มาถามว่า มีเมืองโบรานหยู่ทางลำแม่น้ำสักที่ไหนบ้าง ได้ความว่า ข้างเหนือเมืองเพชรบูรน์ทางฝั่งตะวันออก มีเมืองโบรานเมืองหนึ่งเรียกกันว่า “เมืองนครเดิด” แต่หยู่ไนดงทึบ ยังมีแต่เทือกเนินดินเปนแนวกำแพงและมีสะหยู่ไนเมืองสะหนึ่ง เรียกว่า “สะคงคา” บางคนได้เคยไปพบหัวยักส์ทำด้วยหิน พอเชื่อได้ว่า เปนเมืองพวกขอมส้างไว้ แต่ฉันไม่ได้ไปดู เขาบอกว่า มีเมืองโบรานอีกเมืองหนึ่งไหย่โตมาก ชื่อว่า “เมืองอภัยสาลี” หยู่ไกล้กับเมืองวิเชียรบุรี และหยู่ไนป่าแดง ไปถึงได้ไม่ยาก เมืองนั้นยังมีปรางค์ปราสาทเหลือหยู่ ฉันหยากดู จึงสั่งไห้เอาม้าลงมาคอยรับที่เมืองวิเชียร เมื่อฉันลงมาถึงเมืองวิเชียร ซาบว่า พระยาประเสิดสงคราม ผู้ว่าราชการจังหวัดซึ่งแก่ชราลาออกจากราชการนานมาแล้ว ยังมีชีวิตหยู่ แต่ทุพลภาพ ไม่สามาถจะมาหาได้ ฉันจึงไปเยี่ยมถึงบ้าน ถามถึงเรื่องเมืองสีเทพ ได้ความว่า คือเมืองวิเชียรนั้นเอง แต่โบรานเรียกชื่อเปน 2 หย่าง เมืองท่าโรงก็เรียก เมืองสีเทพก็เรียก ตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดเปนที่พระสรีถมอรัตน (ตามชื่อเขาแก้วซึ่งเปนสิ่งสำคันไนจังหวัดนั้น) มาจนถึงรัชกาลที่ 3 กรุงรัตนโกสินท์ เมื่อครั้งปราบกบดเวียงจันทน์ พระสรีถมอรัตนมีความชอบมาก จึงโปรดไห้ยกสักดิ์เมืองสีเทพขึ้นเปนเมืองตรี เปลี่ยนนามเปนเมืองวิเชียรบุรี (คงเอาชื่อเขาแก้วเปนนิมิต) และเปลี่ยนนามผู้ว่าราชการจังหวัดจากพระสรีถมอรัตนเปนพระยาประเสิดสงครามแต่นั้นมา ถามแกต่อไปถึงเรื่องเมืองอภัยสาลี แกบอกว่า มีเมืองโบรานไหย่โตจิง แต่ชื่อที่เรียกว่า เมืองอภัยสาลี นั้น เปนแต่คำพระธุดงค์บอก จะเอาเปนแน่ไม่ได้ เปนอันได้ความตามที่หยากรู้เรื่องตำนานเมืองสีเทพ ถ้าหากพระยาประเสิดสงครามไม่มีหยู่ไนเวลานั้น เรื่องก็น่าจะเลยสูญ
On that trip to the Phetchabun Division, I had another task: to investigate ancient cities. When I first became Minister of the Interior, I saw an old official directory listing provincial towns, which included a town named "Mueang Si Thep," but the town itself could not be found. I questioned officials in the Ministry of the Interior, but no one knew where Si Thep was located. Later, I came across another black paper manuscript containing draft routing orders for messengers carrying official seals to announce the end of the reign of King Rama II across various provincial routes. One messenger was ordered to carry the seal to Saraburi, Chaibadan, Si Thep, and Phetchabun, providing a clue that Si Thep was likely situated along the Sak River, though its exact location remained unknown. Upon reaching Phetchabun, I summoned local experts to inquire where ancient cities were situated along the Sak River. I learned that north of Phetchabun on the eastern bank lay an ancient city called "Mueang Nakhon Doet," though it was deep in dense jungle, retaining only earthen ridges serving as wall ramparts and a pond inside the city known as "Sra Khongkha." Some people had previously found stone giant heads there, suggesting convincingly that it was a city built by the Khmer, though I did not visit it. They informed me that there was another very large ancient city named "Mueang Aphai Sali," located near Wichian Buri in a red forest area (*pa daeng*), which was not difficult to reach, as stone sanctuary towers (*prang*) still remained. Desiring to see it, I ordered horses sent down to await me at Wichian town. Upon arriving in Wichian, I learned that Phraya Prasert Songkhram, the former provincial governor who had retired due to old age long ago, was still alive but infirm and unable to come meet me. I therefore visited him at his residence to inquire about Si Thep, discovering that Si Thep was in fact Wichian itself. In ancient times, it went by two names: "Mueang Tha Rong" and "Mueang Si Thep." The title of the provincial governor had been Phra Si Thammarat (named after Khao Kaeo, an important landmark in that province) up until the third reign of the Rattanakosin period. During the suppression of the Vientiane rebellion, Phra Si Thammarat performed distinguished service, prompting the King to elevate Si Thep to a third-class city, rename it "Mueang Wichian Buri" (taking the name Khao Kaeo as an omen), and change the governor's official title from Phra Si Thammarat to Phraya Prasert Songkhram from that time onward. Inquiring further regarding Mueang Aphai Sali, he explained that while a large ancient city certainly existed there, the name "Mueang Aphai Sali" was merely a designation supplied by wandering forest monks (*phra thudong*) and could not be taken as definitive. Thus, I obtained the information I sought regarding the history of Si Thep; had Phraya Prasert Songkhram not been present at that time, the story might well have been lost entirely.
-
ฉันล่องเรือจากเมืองวิเชียรมาถึงบ้านนาตะกุดอันเปนท่าที่จะขึ้นเดินบกไปยังเมืองโบรานไนวันนั้น ไห้เรียกพวกชาวบ้านสีเทพอันหยู่ไกล้เมืองโบรานมาถามถึงเบาะแสและสิ่งซึ่งน่าดูไนเมืองนั้น แต่คนเหล่านั้นต่างคนพากันปติเสธว่า ไม่รู้ไม่เห็น จนออกประหลาดไจ ฉันคิดไคร่ครวนดูเห็นว่า คนพวกนั้นไม่เคยพบเจ้านาย และไม่เคยได้ยินไครซักไซ้ไถ่ถามเช่นนั้นมาแต่ก่อน น่าจะเข้าไจตามประสาของเขาว่า ฉันคงได้ลายแทงปริสนามาขุดทรัพย์แผ่นดิน ถ้าพาไปไม่ได้ทรัพย์ ก็จะถูกลงโทส จึงบอกปัดเสียไห้พ้นภัย ต้องพูดจาชี้แจงหยู่นาน จนคนเหล่านั้นวางไจ จึงบอกออกความตามรู้เห็น และรับจะพาไปตามประสงค์ ฉันพักแรมหยู่คืนหนึ่ง พอรุ่งเช้าก็ไปดูเมืองโบราน ระยะทางห่างลำน้ำราว 150 เส้น เปนเมืองไหย่โต ตั้งไนที่ราบ มีคูรอบ และมีปราการถึง 2 ชั้น มีสะน้ำก็หลายสะ ที่กลางเมืองมีปรางค์เทวะสถาน และมีโคกดินปนกับแผ่นสิลาแลงซึ่งสแดงว่าเคยเปนเทวะสถาน ทั้งข้างนอกเมืองและไนเมืองเรี่ยรายไปหลายแห่ง แต่ข้อสำคันของการดูเมืองโบรานแห่งนี้หยู่ที่ไปพบของจำหลักสิลาแปลก ๆ มีหยู่เกลื่อนกล่น เพราะยังไม่มีไครได้เคยไปค้นของโบรานมาแต่ก่อน พวกชาวบ้านนำไปไห้ฉันเห็นสิ่งไดชอบไจ ฉันก็ไห้เงินเปนรางวัลแก่ผู้นำ ถ้าเปนของขนาดย่อมพอจะส่งลงมากรุงเทพฯ ได้ ก็ไห้นายอำเพอเอามารวมไว้แล้วส่งตามลงมาเมื่อพายหลัง วิธีไห้เงินรางวัลแก่ผู้นำมีผลดีมาก พวกชาวบ้านบอกไห้เองไม่ต้องถาม แม้จนเมื่อฉันกลับมาลงเรือแล้ว ก็ยังมีคนตามมาบอกว่า ยังมีรูปสิลาจำหลักหยู่ที่นั่น ๆ ข้างนอกเมืองที่ฉันไม่ได้ไปถึงอีกหลายหย่าง ได้เครื่องสิลามาหลายสิ่ง เดี๋ยวนี้หยู่ไนพิพิธภันท์สถาน มีสิ่งหนึ่งซึ่งควนจะกล่าวถึง ด้วยเปนของสำคันทางโบรานคดีไม่เคยพบที่อื่น คือ “หลักเมือง” ทำด้วยสิลาเปนรูปตะปูหัวเห็ด ทำรอยฝังปลายตะปูลงไนแผ่นดิน เอาแต่หัวเห็ดไว้ข้างบน จารึกอักสรเปนภาสาสันสกริตไว้ที่หัวเห็ด เดี๋ยวนี้รักสาไว้ไนหอพระสมุดวชิรญาน เปนตัวหย่างไห้เห็นว่า หลักเมืองตามแบบโบรานเขาทำหย่างไร
I traveled by boat from Wichian to Ban Na Takut, the landing place from which one would continue on foot to the ancient city. That day I summoned some villagers from Si Thep who lived near the ancient city and asked them about clues and anything worth seeing there. But every one of them denied knowing or having seen anything, which greatly surprised me. On reflection, I realized that these people had never met a high-ranking official and had never before heard anyone question them in this way. They probably understood, in their own way, that I must have obtained a treasure map and come to excavate buried wealth; if they took me there and I found no treasure, they might be punished. So they denied everything in order to protect themselves. I had to explain matters to them at length until they felt reassured. Only then did they tell me what they knew and agree to take me there as I wished. I spent one night there, and the next morning we went to inspect the ancient city. It was about 150 sen from the river, a large city situated on level ground, surrounded by a moat and protected by as many as two layers of fortifications. There were also several ponds. In the center of the city stood a prang temple, and there were many earthen mounds mixed with laterite slabs, indicating that temples had once stood there, scattered both inside and outside the city. But the most important feature of this visit was the discovery of many unusual carved stone objects lying scattered everywhere, because no one had previously searched the site for antiquities. The villagers brought things for me to see, and whenever I liked an object I gave money as a reward to the person who had brought it. If an object was small enough to be sent down to Bangkok, I had the district officer collect it and send it down later. This method of giving rewards to the finders worked very well. The villagers volunteered information without having to be questioned. Even after I had returned to the boat, people followed me to report that there were still many carved stone figures at various places outside the city that I had not reached. I obtained many stone artifacts, which are now preserved in a museum. One of them deserves special mention because it is an important archaeological object unlike anything found elsewhere: the city pillar. It is made of stone in the shape of a mushroom-headed nail, with the pointed end intended to be buried in the ground and only the mushroom-shaped head left above the surface. An inscription in Sanskrit is carved on the head. It is now preserved in the Vajirayana Library as an example of how city pillars were made in ancient times.
-
เมื่อดูเมืองโบรานนั้นแล้ว อาดจะลงความเห็นเปนยุติได้สองหย่าง หย่างที่หนึ่ง เมืองโบรานนั้น พวกพราหมน์จะขนานชื่อว่ากะไรก็ตาม เปนมูลของชื่อเก่าเมืองวิเชียรที่เรียกว่า “เมืองสีเทพ” เพราะยังเรียกเปนชื่อตำบนบ้านชานเมืองมาจนบัดนี้ หย่างที่สอง ไนสมัยเมื่อครั้งขอมปกครองเมืองไทย เมืองสีเทพคงเปนมหานครอันหนึ่ง ชั้นเดียวกันกับเมืองที่ดงสรีมหาโพธิ (ไนแขวงจังหวัดปราจีน) และเมืองสุโขทัย และไนสมัยนั้น ท้องที่คงจะทำไร่นาได้ผลอุดมดี มีไพร่บ้านพลเมืองมาก จึงสามาถส้างเปนเมืองไหย่โตถึงปานนั้น ทำเลที่เมืองวิเชียรเพิ่งมาเกิดแห้งแล้งด้วยเหตุหย่างไดหย่างหนึ่งเมื่อพายหลัง จึงเปนเมืองเล็กลงเพราะอัตคัด ถึงกะนั้น ปรากตไนเรื่องพงสาวดารสมัยกรุงสรีอยุธยาว่า ครั้งรัชกาลสมเด็ดพระมหาธัมราชาธิราช เมืองสีเทพ (ไนหนังสือพงสาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา เอาชื่อเจ้าเมืองเรียกว่า เมืองสรีถมอรัตน) กับเมืองชัยบาดาล (เอาชื่อเจ้าเมืองเรียกว่า เมืองชัยบุรี) เปนคู่กัน เมื่อปีกุน พ.ส. 2100 ไนเวลากรุงสรีอยุธยาอ่อนกำลังด้วยแพ้สึกหงสาวดีไหม่ ๆ พระยาละแวก เจ้ากรุงกัมพูชา ไห้ทสโยธายกกองทัพมาทางเมืองนครราชสีมา จะมาตีหัวเมืองชั้นไนทางตะวันออก เวลานั้น สมเด็ดพระนเรสวรสเด็ดลงมาเฝ้าสมเด็ดพระปิตุราชหยู่นะพระนครสรีอยุธยา โปรดไห้พระสรีถมอรัตนกับพระชัยบุรี (เจ้าเมืองชัยบาดาล) คุมพลไปซุ่ม (หยู่ไนดงพระยากลาง) และสมเด็ดพระนเรสวรสเด็ดขึ้นไปยังเมืองชัยบาดาลยกกองทัพตี ตีกองทัพเขมนแตกฉานพ่ายหนีไปหมด ต่อนั้นมา ก็ปรากตตามคำของพระยาประเสิดสงครามว่า เมื่อปราบกบดเวียงจันทน์แล้ว พระบาทสมเด็ดพระนั่งเกล้าเจ้าหยู่หัวโปรดไห้เปลี่ยนนามเมืองสีเทพเปนเมืองวิเชียรบุรี ยกสักดิ์ขึ้นเปนเมืองตรี คือ รวมเมืองชัยบาดาลและเมืองบัวชุมเข้าเปนเมืองขึ้นของเมืองวิเชียร เปนเช่นนั้นมาจนเปลี่ยนแปลงเมื่อตั้งมนทลเทสาภิบาลดังกล่าวมาแล้ว
Having viewed that ancient city, two definitive conclusions can be drawn: First, whatever name the Brahmins may have bestowed upon that ancient city, it was the origin of the old name of Wichian, which was called "Mueang Si Thep," for it is still used as the name of a village subdistrict on the outskirts of the town to this day. Second, during the era when the Khmer ruled Thailand, Si Thep must have been a great metropolis on par with the city at Dong Si Maha Phot (in Prachin Buri Province) and Sukhothai. In that period, the area likely yielded abundant agricultural harvests and sustained a large population, enabling the construction of a city on such a grand scale. The site of Wichian only became arid due to some cause later on, diminishing into a small town owing to hardship. Even so, it appears in the chronicles of the Ayutthaya period that during the reign of King Maha Thammarachathirat, Si Thep (referred to by the governor's title in the Royal Autograph Chronicle as "Mueang Si Thamo Rat") and Chai Badan (referred to by the governor's title as "Mueang Chai Buri") formed a pair. In the Year of the Boar, 2100 B.E. (1557 C.E.), when Ayutthaya was weakened following its recent defeat to Hongsawadi, Phraya Laweat, the ruler of Cambodia, sent a military force via Nakhon Ratchasima to attack the inner eastern provinces. At that time, Prince Naresuan had come down to attend his royal father in Phra Nakhon Si Ayutthaya, and ordered Phra Si Thamo Rat and Phra Chai Buri (the governor of Chai Badan) to lead troops into ambush (in Dong Phraya Klang). Prince Naresuan then marched up to Chai Badan and launched an attack, routing the Khmer army and sending them fleeing. Thereafter, as recorded in the words of Phraya Prasert Songkhram, after suppressing the Vientiane rebellion, King Nangklao (Rama III) was pleased to rename Si Thep as "Wichian Buri," elevating its status to a third-class city by incorporating Chai Badan and Bua Chum as dependencies of Wichian. It remained so until the changes occurred upon establishing the Monthon Thesaphiban system as mentioned above.
-
เมื่อฉันลงมาถึงเมืองชัยบาดาล ไปเห็นสิลาจำหลักเปนตัวเครื่องบนปรางค์ขอมทิ้งหยู่ที่วัดสองสามชิ้น ถามเขาว่า ได้มาจากที่ไหน เขาบอกว่า เอามาจากปรางค์หินที่ตำบนซับจำปาไนดงพระยากลาง ก็เปนอันได้ความรู้เพิ่มขึ้นอีกหย่างหนึ่งว่า มีเมืองหรือวัดขอมหยู่ไนดงพระยากลางอีกแห่งหนึ่ง แต่ฉันหาไปดูไม่ สิ้นเรื่องตรวดของโบรานไนมนทลเพชรบูรน์เพียงเท่านี้
When I reached Chai Badan, I saw several carved stone pieces from the decorative elements of a Khmer prang lying at a temple. I asked where they had come from. They told me that they had been taken from a stone prang at the village of Sap Champa in Dong Phaya Klang. Thus I gained one more piece of information: there was another Khmer settlement or temple in Dong Phaya Klang. But I did not go to see it. This concludes my account of the antiquities survey in Monthon Phetchabun.
-
ฉันกลับมาถึงกรุงเทพฯ เมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์ รวมเวลาที่ไปมนทลเพชรบูรน์ครั้งนั้น 36 วัน พอรุ่งขึ้น ฉันเข้าไปเฝ้าฯ วันนั้นมีการพระราชพิธีสเด็ดออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เจ้านายและข้าราชการเฝ้าหยู่พร้อมกัน เมื่อเส็ดการพิธี สมเด็ดพระพุทธเจ้าหลวงสเด็ดซงพระราชดำเนินมายังที่ฉันยืนเฝ้าหยู่ ซงพระกรุนาโปรดพระราชทานพระหัตถ์มาจับมือฉัน ดำหรัดว่า ซงยินดีที่ฉันได้ไปถึงเมืองเพชรบูรน์ แล้วตรัดถามว่า มีไครไปเจ็บไข้บ้างหรือไม่ ฉันกราบทูนว่า ด้วยเดชะพระบารมีปกเกล้าฯ หามีไครเจ็บไข้ไม่ แล้วจึงสเด็ดขึ้น ฉันรู้สึกว่า ได้พระราชทานบำเหน็จพิเสส ชื่นไจคุ้มค่าเหนื่อย ว่าถึงประโยชน์ของการที่ไปครั้งนั้น ก็ได้สมประสงค์ เพราะแต่นั้นมา ก็หาคนไปรับราชการไนมนทลเพชรบูรน์ได้ไม่ยากเหมือนแต่ก่อน
I returned to Bangkok on February 25, making a total of thirty-six days for that journey to Monthon Phetchabun. The following day I went to pay my respects to His Majesty. That day there was a royal ceremony at Amarinthra Winitchai Hall, with the princes and government officials all in attendance. When the ceremony was over, His Majesty King Chulalongkorn graciously walked over to where I was standing and extended his hand to take mine. He said that he was pleased that I had reached Phetchabun, and then asked whether anyone had fallen ill on the journey. I replied that, through the protection of His Majesty's royal merit, no one had fallen ill. He then departed. I felt that I had received a special reward from the King, and that this recognition made all the hardship worthwhile. As for the benefit of the journey, it achieved its purpose, because from that time onward it was no longer difficult, as it had been before, to find people willing to go into government service in Monthon Phetchabun.