Master Twardowski: Twardowski

Twardowski

Twardowski

Twardowski był dobry szlachcic, bo po mieczu i kądzieli.

Twardowski was a true nobleman, of noble blood on both his father's and mother's sides.

Chciał mieć więcej rozumu, niż mają drudzy poczciwi ludzie i znaleźć na śmierć lekarstwo, bo nie chciało mu się umrzeć.

He wanted to possess more wisdom than other respectable people and find a cure for death, because he had no desire to die.

W starej księdze raz wyczytał, jak diabła przywołać można: o północnej przeto dobie, cicho wychodzi z Krakowa, kędy leczył w całem mieście i przybywszy na Podgórze, zaczął biesa głośno wzywać.

One day, he read in an old book how the devil could be summoned. So, at the stroke of midnight, he quietly left Kraków, where he practised medicine throughout the city, and, having arrived in Podgórze, began loudly calling upon the fiend.

Stanął prędko zawezwany: jak w one czasy bywało, zawarli z sobą umowę.

The summoned devil appeared at once, and, as was customary in those days, the two struck a bargain.

Na kolanach zaraz diabeł napisał długi cyrograf, który własną krwią Twardowski, wyciśniętą z serdecznego palca, podpisał podpisał.

The devil immediately knelt down and wrote a lengthy pact, which Twardowski signed in his own blood, squeezed from his ring finger.

Między wielu warunkami, był ten główny: że dopóty ni do ciała ni do duszy czart żadnego prawa nie ma, dopóki Twardowskiego w Rzymie nie ułapi.

Among its many clauses was one of particular importance: the devil would have no claim whatsoever to Twardowski's body or soul until he caught him in Rome.

Na mocy tej umowy, diabłu jako swemu słudze, rozkazał naprzód, by z całej Polski srebro naniósł w jedno miejsce i piaskiem dobrze przysypał.

By virtue of this agreement, he first ordered the devil, now his servant, to gather all the silver from across Poland in one place and cover it thoroughly with sand.

Wskazał mu Olkusz.

He pointed out Olkusz as the place.

Posłuszny służka dopełnił rozkaz i z tego srebra powstała sławna kopalnia srebra w Olkuszu.

The obedient servant carried out the order, and from that silver arose the famous silver mine of Olkusz.

Drugą rzecz kazał: do Pieskowej skały, by przyniósł skałę wysoką wysoką, przewrócił na dół najcieńszym końcem, ażeby tak wiecznie stała.

His second command was to bring a great towering rock to Pieskowa Skała and set it upside down, with its narrowest end at the bottom, so that it might stand that way forever.

Posłuszny giermek, jako pan kazał, postawił skałę, co dotąd stoi i zwie się skałą sokolą.

The obedient attendant did as his master commanded and set up the rock, which still stands to this day and is known as the Falcon Rock.

Wszystko, co jeno zażądał żywnie, miał na swoje zawołanie: jeździł na malowanym koniu, latał w powietrzu bez skrzydeł, w daleką drogę siadał na kogucie i prędzej bieżał niż konno; pływał po Wiśle ze swoją kochanką wstecz wody bez wiosła i żagli; a jak szkło wziął do ręki, zapalał wioski na sto mil odległe odległe.

Whatever his heart desired was at his command: he rode a painted horse, flew through the air without wings, and travelled great distances astride a rooster, moving faster than any horse; he sailed backwards against the current of the Vistula with his beloved, without oars or sails; and whenever he took a piece of glass in his hand, he could set fire to villages a hundred miles away.

Upodobawszy jedną pannę, chciał się ożenić; ale panna chowała we flaszce robaka i pod tym warunkiem obiecywała oddać temu rękę, kto zgadnie, co to za robak!

Having fallen for a young maiden, he wished to marry her. But the maiden kept a little creature in a bottle and declared that she would give her hand in marriage to whoever could guess what kind of creature it was!

Twardowski, w ciemię nie bity, przebrał się w dziada łachmany i przyszedł do ładnej panny.

Twardowski, being no fool, disguised himself in a beggar's rags and went to visit the pretty maiden.

Pyta go zaraz, ukazując zdala flaszkę:

She immediately asked him, pointing to the bottle from a distance:

» Co to za zwierzę, robak czy wąż?

“What sort of creature is it, a worm or a snake?

» Kto to odgadnie, będzie mój mąż.«

Whoever guesses shall become my husband.”

A Twardowski odrzekł na to: » To jest pszczółka, mościwa panno!«

And Twardowski replied: “It is a little bee, gracious young lady!”

Zgadł w istocie i wnet się ożenił.

He had indeed guessed correctly, and soon they were married.

Pani Twardowska na rynku Krakowa ulepiła z gliny domek; w nim sprzedawała garnki i misy.

Mistress Twardowska built a little house of clay in Kraków's market square, where she sold pots and bowls.

Twardowski za bogatego przebrany pana, przejeżdżając z licznym dworem, tłuc je zawsze czeladzi kazał.

Disguised as a wealthy gentleman and riding by with a large retinue, Twardowski always ordered his servants to smash her wares.

A kiedy żona ze złości wyklinała w pień co żyje, on siedząc w pięknej kolasie, śmiał się szczerze i wesoło.

And while his wife furiously cursed everyone and everything, he sat in his fine carriage, laughing heartily and merrily.

Złota miał zawsze by piasku; bo co chciał, to diabeł znosił.

He always had gold in abundance, for whatever he wanted, the devil brought him.

Kiedy długo dokazuje, raz był zaszedł w bór ciemnisty, bez narzędzi

After a long spell of mischief-making, he once ventured deep into a dark forest, unarmed.

Już chciał porwać Twardowskiego.

The devil was just about to seize Twardowski.

czarnoksięskich.

of sorcery.

Zaczął dumać zamyślony; nagle napada go diabeł i żąda, aby niezwłocznie udał się prosto do Rzymu.

He fell into deep thought; suddenly, the devil sprang upon him and demanded that he go straight to Rome without delay.

Rozgniewany czarnoksiężnik, mocą swojego zaklęcia, zmusił biesa do ucieczki: zgrzytając kłami ze złości, wyrywa sosnę z korzeniem i tak silnie Twardowskiego uderza po obu nogach, że jednę zgruchotał cale.

The enraged sorcerer, by the power of his spell, forced the fiend to flee. Gnashing his teeth with fury, the devil tore up a pine tree by its roots and struck Twardowski so violently across both legs that he completely shattered one of them.

Od onej doby był kulawy i zwany odtąd powszechnie kuternogą kuternogą.

From that day onward, he was lame and commonly known as the cripple.

W ostatku sprzykrzywszy sobie zły duch, czekając dość długo na duszę czarnoksiężnika, przybiera postać dworzana i jak biegłego lekarza zaprasza niby do swojego pana, że potrzebuje pomocy.

At last, the evil spirit, having grown weary of waiting so long for the sorcerer's soul, assumed the appearance of a courtier and invited him, under the pretence of summoning a skilled physician, to attend his master, who supposedly needed help.

Twardowski za posłańcem spieszy do poblizkiej wioski, nie wiedząc, że w niej się gospoda nazywała Rzymem.

Twardowski hurried after the messenger to a nearby village, unaware that the inn there was called Rome.

Skoro tylko próg przestąpił onego mieszkania, mnóstwo kruków, sów, puhaczy, osiadło dach cały i wrzaskliwemi głosy napełniło powietrze.

As soon as he crossed the threshold of the building, a multitude of ravens, owls, and eagle-owls settled upon the entire roof, filling the air with their raucous cries.

Twardowski od razu poznał, co go może tutaj spotkać: więc z kołyski dziecię małe, dopiero ochrzcone, porywa drżący na ręce, zaczyna piastować, gdy w własnej postaci wpada diabeł do izby.

Twardowski immediately understood what awaited him there. So he tremblingly snatched a tiny, newly baptised child from its cradle and began to nurse it in his arms, just as the devil burst into the room in his true form.

Chociaż był pięknie ubrany — miał kapelusz trój graniasty, frak niemiecki, z długą na brzuch kamizelką, spodnie krótkie i obcisłe, a trzewiki ze sprzączkami i wstążkami, — wszyscy go zaraz poznali; bo wyglądały rogi z pod kapelusza, pazury z trzewika i harcap z tyłu.

Although he was dressed splendidly—wearing a three-cornered hat, a German-style coat, a long waistcoat reaching down over his belly, short, tight breeches, and shoes adorned with buckles and ribbons—everyone recognised him at once, for horns protruded from beneath his hat, claws stuck out of his shoes, and a devil's tail hung behind him.

Już chciał porwać Twardowskiego, gdy spostrzegł wielką przeszkodę, bo małe dziecię na ręku, do którego nie miał prawa.

He was just about to seize Twardowski when he noticed a great obstacle: the little child in his arms, over whom the devil had no claim.

Ale bies wnet znalazł sposób; przystąpił do czarownika i rzecze:

But the fiend soon found a way. He approached the sorcerer and said:

Jesteś dobry szlachcic: zatem »verbum nobile, debet esse stabile.«

You are a true nobleman; therefore, 'A nobleman's word must be kept.'

Twardowski widząc, że nie może złamać szlacheckiego słowa, złożył w kołyskę dziecię, a wraz ze swym towarzyszem wylecieli wprost kominem kominem.

Seeing that he could not break his word as a nobleman, Twardowski placed the child back in its cradle, and he and his companion flew straight up the chimney.

Zawrzasło radośnie stado sów, wron, kruków i puhaczy.

A flock of owls, crows, ravens, and eagle-owls burst into jubilant cries.

Lecą wyżej, coraz wyżej.

They flew higher and higher.

Twardowski nie stracił ducha; spojrzy na dół — widzi ziemię; a tak wysoko poleciał, że wsie widzi takie małe jakby komary, miasta duże jakby muchy, a sam Kraków by dwa pająki razem.

Twardowski did not lose heart. He looked down and saw the earth below. They had flown so high that villages looked as tiny as mosquitoes, large cities as small as flies, and Kraków itself no bigger than two spiders together.

Żal mu szczery serce ścisnął: tam zostawiał wszystko drogie, co polubił i ukochał; a więc podleciawszy wyżej, gdzie ni sęp ni orzeł karpat, skrzydłem wiatru nieporuszył; gdzie zaledwo okiem sięgnął, z zmordowanej piersi silnie dobędzie ostatku głosu i zanuci pieśń nabożną.

A deep sorrow gripped his heart: down below he was leaving everything dear to him, everything he had cherished and loved. So he flew still higher, to a place where neither vulture nor eagle dared to soar, where not even the slightest breeze stirred a wing. There, barely able to see with his own eyes, he gathered the last strength from his exhausted chest and began to sing a sacred hymn.

Była to jedna z kantyczek, które dawniej w swej młodości, kiedy nie znał żadnych czarów, duszę jeszcze miał niewinną, ułożył na cześć Maryi i śpiewał zawsze codziennie.

It was one of the hymns which, long ago in his youth, when he knew nothing of magic and his soul was still innocent, he had composed in honour of the Virgin Mary and sung every day.

Głos jego niknie w powietrzu, choć śpiewa z serca serdecznie; ale pasterze górale, co pod nim na górach paśli, zdziwieni podnieśli głowy, chcąc wiedzieć, skąd pieśń nabożna słowa im z chmurą przynosi.

His voice faded into the air, though he sang with all his heart. But the highland shepherds tending their flocks in the mountains below raised their heads in astonishment, wondering where the sacred song was coming from, as its words seemed to descend to them from the clouds.

Głos jego bowiem nie poszedł w górę, ale przyległ do tej ziemi, by zbudował ludzkie dusze.

For his voice did not rise into the heavens but instead descended to the earth, there to uplift human souls.

Skończył pieśń całą: zdziwiony wielce patrzy, że w górę nie leci wyżej, że zawisł w miejscu.

He finished the entire hymn and, greatly astonished, looked about him. He was no longer rising higher but had come to a standstill, suspended in mid-air.

Spojrzy do koła — już towarzysza swojej podróży nie widzi; głos jeno mocny nad sobą słyszy, co zagrzmiał w sinawej chmurze.

He looked around but could no longer see his travelling companion. Instead, he heard a mighty voice above him, thundering from within a bluish cloud.

» Zostaniesz do dnia sądnego, zawieszony tak jak teraz!«

“You shall remain suspended just as you are, until the Day of Judgement!”

Jak zawisł w miejscu, dotychczas buja; a choć mu słowa w ustach zamarły, choć głosu jego nikt nie dosłyszy, starcy, co dawne pamiętają czasy, gdy miesiąc w pełni zabłyśnie przed niewielu jeszcze laty, wskazywali czarną plamkę, jako ciało Twardowskiego, zawieszone do dnia sądu.

Ever since he was suspended there, he has continued to hover in that very spot. Though the words have frozen on his lips and no one can hear his voice, old men who remember ancient times used to point out a dark speck whenever the full moon shone, declaring it to be Twardowski's body, suspended there until the Day of Judgement.